Ở các nước đang phát triển, tỷ lệ đói nghèo cao và thiếu cơ hội đến trường, lao động trẻ em vẫn còn phổ biến. Trong năm 2010, những quốc gia Châu Phi gần sa mạc Sahara có tỷ lệ lao động trẻ em cao nhất, với một số quốc gia châu Phi có đến hơn 50% trẻ em độ tuổi 5-14 phải lao động. Nền nông nghiệp toàn thế giới sử dụng lao động trẻ em nhiều nhất. Đa số lao động trẻ em nằm ở vùng nông thôn và nền kinh tế đô thị, trẻ em chủ yếu làm việc cho cha mẹ, chứ không phải là các nhà máy. Nghèo đói và thiếu trường được coi là nguyên nhân chính của lao động trẻ em.

Hiện nay có khoảng 1,7 triệu lao động chưa thành niên làm việc ở các nhà máy, công ty, xí nghiệp. Ảnh minh họa - Internet.

Tỷ lệ lao động trẻ em trên thế giới giảm từ 25% xuống còn 10% giữa năm 1960 và 2003, theo Ngân hàng Thế giới. Tuy nhiên, tổng số trẻ em lao động vẫn còn cao, UNICEF và ILO thừa nhận có khoảng 168 triệu trẻ em tuổi từ 5-17 trên toàn thế giới, đã tham gia vào lao động trẻ em vào năm 2013. 

Theo ông Đặng Hoa Nam - Cục trưởng Cục Bảo vệ và Chăm sóc trẻ em thì tính đến tháng 12/2016, tại Việt Nam có khoảng 1,75 triệu lao động trẻ em và người chưa thành niên (từ 5- 17 tuổi) đang phải làm việc nặng nhọc hoặc làm việc trong những điều kiện có hại cho sức khỏe. Tỷ lệ lao động trẻ em tập trung đông nhất chủ yếu ở các thành phố lớn, trong đó có Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh do khoảng cách giữa giàu và nghèo là quá lớn. 

Nhìn nhận một thực tế ở nước ta cũng như nhiều nước đang phát triển trên thế giới, do trải sự tàn phá của chiến tranh, cấm vận trong nhiều năm, dịch bệnh, biến đổi khí hậu và những chính sách về phát triển kinh tế còn nhiều bất cập…. dẫn đến nhiều gia đình khó khăn, đẩy những đứa trẻ lẽ ra được vui chơi, cắp sách đến trường lại phải tự kiếm tiền nuôi bản thân và gia đình. Trẻ em bị bóc lột sức lao động còn diễn ra ở nhiều nơi. Theo kết quả từ Chương trình Khảo sát quốc gia về lao động trẻ em của Tổ chức Lao động Quốc tế tại Việt Nam cho thấy, có khoảng 1,7 triệu trẻ em tham gia vào lao động. Tình trạng này có ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và sự phát triển tâm lý của trẻ, hạn chế các cơ hội học tập và công việc của của các em sau này.

Người từ đủ 13 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi chỉ được làm công việc nhẹ theo danh mục do Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành... Ảnh minh họa- Internet

Lao động chưa thành niên là những người lao động dưới 18 tuổi làm công cho người sử dụng lao động để được trả lương. Ở độ tuổi dưới 18, con người chưa phát triển đầy đủ về thể lực và nhận thức nên dễ dẫn đến tình trạng xấu ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển tâm lý của trẻ, hạn chế các cơ hội học tập của các em và ảnh hưởng đến sức khỏe và an toàn lao động, cơ hội việc làm bền vững trong tương lai của các em.

Việc bảo vệ lao động chưa thành niên đã được quy định ngay trong những văn bản pháp luật lao động đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sắc lệnh số 29/SL năm 1947; Việt Nam cũng đã phê chuẩn các công ước của Tổ chức Lao Động Quốc tế số 182 (năm 1999) về Các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất và số 138 (năm 1973) về Độ tuổi tối thiểu.

Trong các Bộ Luật Lao Động (năm 1994, 2012) mà Chính phủ Việt Nam đã ban hành đều có những điều khoản quy định khá rõ về lao động chưa thành niên. Gần đây nhất, Luật Lao động ban hành ngày 20/11/2019 đã dành 04 Điều: từ Điều 143 đến Điều 147, quy định cụ thể về độ tuổi, nguyên tắc sử dụng, thời gian làm việc, những  điều cấm về công việc và nơi làm việc đối với lao động chưa thành niên: “Người từ đủ 13 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi chỉ được làm công việc nhẹ theo danh mục do Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành; Người sử dụng lao động không được tuyển dụng và sử dụng người chưa đủ 13 tuổi làm việc, trừ các công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao nhưng không làm tổn hại đến sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách của người chưa đủ 13 tuổi và phải có sự đồng ý của cơ quan chuyên môn về lao động thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; Thời giờ làm việc của người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi không được quá 08 giờ trong 01 ngày và 40 giờ trong 01 tuần. Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thể được làm thêm giờ, làm việc vào ban đêm trong một số nghề, công việc theo danh mục do Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành; Công việc khác gây tổn hại đến sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách của người chưa thành niên; Nơi làm việc khác gây tổn hại đến sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách của người chưa thành niên”.

Lao động chưa thành niên vẫn phải làm những công việc nặng ngoài sức lực của bản thân. Ảnh minh họa - Internet.

Mới đây, Bộ Lao động Thương binh và Xã hội đã ban hành Thông tư số 09/2020/TT-BLĐTBXH, ngày 12/11/2020 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ Luật Lao động về lao động chưa thành niên quy định có 12 công việc nhẹ mà người từ đủ 13 đến chưa đủ 15 tuổi được, bao gồm: 

“- Biểu diễn nghệ thuật.

- Vận động viên thể thao.

- Lập trình phần mềm.

- Các nghề truyền thống như chấm men gốm; cưa vỏ trai; làm nón lá; chấm nón; dệt chiếu; làm trống; dệt thổ cẩm; thêu thổ cẩm; làm giá đỗ; làm bánh đa; se sợi hoa sen; vẽ tranh sơn mài, se nhang, làm vàng mã trừ các công đoạn có sử dụng hóa chất độc hại như sơn ta, hóa chất tạo mùi…

- Các nghề thủ công mỹ nghệ như thêu ren; mộc mỹ nghệ; làm lược sừng; làm tranh dân gian; nặn tò he; làm tranh khắc gỗ, biểu tranh lụa; nhặt vỏ sò, điệp để gắn trên tranh mỹ nghệ; mài đánh bóng tranh mỹ nghệ; xâu chuỗi tràng hạt kết cườm, đánh bóng trang sức mỹ nghệ; làm rối búp bê…

- Đan lát, làm các đồ gia dụng, đồ thủ công mỹ nghệ từ nguyên liệu tự nhiên như: Mây, tre, nứa, dừa, chuối, bèo lục bình, đay, cói, quế, lá nón.

- Gói nem, gói kẹo, gói bánh (trừ việc vận hành hoặc sử dụng các máy, thiết bị, dụng cụ đóng gói).

- Nuôi tằm.

- Làm cỏ vườn rau sạch; thu hoạch rau, củ, quả sạch theo mùa.

- Chăn thả gia súc tại nông trại.

- Phụ gỡ lưới cá, đan lưới cá, phơi khô thủy sản.

- Cắt chỉ, đơm nút, thùa khuyết, đóng gói vào hộp các sản phẩm dệt thủ công”.

Như vậy, các văn bản pháp luật đã nêu rõ những vấn đề liên quan đến việc sử dụng lao động chưa thành niên, căn cứ vào đó, chúng ta hy vọng rằng các bậc làm cha, làm mẹ, người sử dụng lao động tuân thủ đúng để trẻ em không bị lạm dụng sức lao động, ảnh hưởng đến trí và lực. Mặt khác, vấn đề hướng nghiệp cho lao động chưa thành niên cần sự kết hợp giữa gia đình và xã hội, từ đó giảm thiểu các vấn đề tồn động về lao động chưa thành niên, đặc biệt là lao động chưa thành niên là người khuyết tật.