Từ "nghệ thuật nghi binh" đến "trận địa thông tin số"

Phóng viên: Thưa Thượng tướng, trong nghệ thuật quân sự Việt Nam, chúng ta đã áp dụng xuất sắc nghệ thuật nghi binh, dùng thông tin giả để đánh lạc hướng địch. Tuy nhiên, trong thời đại ngày nay, AI có khả năng sản xuất hàng triệu nội dung giả lập giống như thật chỉ trong vài giây, tạo ra một thứ "nhiễu thông tin" ở quy mô chưa từng có. Từ kinh nghiệm của một vị tướng trận mạc, theo ông, chúng ta cần thay đổi tư duy phòng thủ và chủ động xây dựng "trận địa lòng dân" trên không gian mạng như thế nào để đối phó với thế trận thông tin phức tạp này?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Trong thời đại công nghệ đang phát triển như vũ bão hiện nay, nhất là với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), chúng ta đang đứng trước một bước ngoặt lớn về hình thái chiến tranh thông tin. Đối phó với thách thức này, tôi cho rằng điều tiên quyết là phải kế thừa một cách sâu sắc những kinh nghiệm thực tiễn từ cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, từ đó định hình lại tư duy và cách tiếp cận đối với khoa học công nghệ hiện đại.

Nhìn lại lịch sử, trong thời kỳ đánh Mỹ, nghệ thuật nghi binh của chúng ta được áp dụng rất đa dạng, biến hóa khôn lường tại các chiến trường, điển hình như ở Quảng Trị. Khi đó, dù công nghệ còn rất thô sơ, ta đã biết cách sử dụng hệ thống mật mã và các phương thức truyền tải thông tin chỉ huy một cách tuyệt mật để lừa địch.

Tại chiến trường Bắc Quảng Trị vào những năm 1968, tôi nhớ rất rõ, dù thực tế lực lượng ở một số mặt trận trọng điểm của ta chỉ có quy mô một tiểu đoàn, nhưng chúng ta đã chủ động tung các thông tin mật giả qua không gian truyền tín hiệu. Chúng ta thiết lập các đài vô tuyến giả, phát đi những bức điện với mật mã như thể có cả một trung đoàn cơ động đại quân đang hiện diện. Sự nghi binh này buộc bộ chỉ huy địch luôn trong trạng thái phán đoán sai lệch. Chúng cho rằng ta có lực lượng hùng hậu (lên tới ba trung đoàn) liên tục luân phiên giữ chiến trường. Kết quả là kẻ địch phải phân tán, căng kéo lực lượng ra đối phó một cách mệt mỏi, tạo điều kiện cho ta thực hiện các đòn đánh hiểm hóc.

Nhiều thời điểm, chúng ta còn chủ động làm lộ các kế hoạch tác chiến giả. Táo bạo hơn, các chiến sĩ của ta còn ngụy tạo tài liệu bị thất lạc có dính vết máu – mà thực chất là sử dụng máu thú rừng – để đánh lừa mạng lưới tình báo tinh vi của địch. Kết quả là các đài thông tin phương Tây lớn như BBC khi đó đã mắc bẫy, đưa tin rầm rộ theo đúng kịch bản nhiễu loạn mà ta đã sắp đặt sẵn. Bản chất nghệ thuật nghi binh của ta cốt lõi nằm ở chỗ: Có ít thì tỏ ra có nhiều, có nhiều thì giữ bí mật tuyệt đối để tạo yếu tố bất ngờ.

Đỉnh cao của nghệ thuật này phải kể đến chiến dịch Đại thắng Mùa Xuân năm 1975. Khi Bộ Chính trị và Bộ Tổng Tư lệnh chọn Tây Nguyên làm hướng tiến công chiến lược chính, chúng ta đã tạo ra một thế trận thông tin giả quy mô lớn để hướng sự chú ý của địch về phía Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Đồng thời, ở phía Bắc, đơn vị chủ lực lừng danh như Sư đoàn 308 (Quân Tiên Phong) vẫn duy trì bộ máy hoạt động, tập trận và thông tin liên lạc bình thường như không có chuyện gì xảy ra để thực hiện nghi binh chiến lược.

Khi mạng lưới tình báo, trinh sát kỹ thuật của địch thấy thói quen hoạt động của các đơn vị không thay đổi, chúng chủ quan cho rằng cục diện chiến trường vẫn ổn định và ta chưa có ý định đánh lớn ở miền Nam. Nhờ giữ được bí mật tuyệt đối này, quân ta đã thực hiện thành công đòn vu hồi chiến lược đại tài từ Tây Nguyên xuống, tạo bước ngoặt vĩ đại khiến toàn bộ phòng tuyến chiến lược của địch vỡ vụn nhanh chóng sau trận Buôn Ma Thuột.

Ngày nay, bối cảnh chiến tranh công nghệ cao và sự bùng nổ của AI đã đẩy quy mô này lên một tầng nấc mới. Thông tin giả giờ đây không còn được tạo ra thủ công mà được sản xuất hàng loạt bằng thuật toán với quy mô hàng nghìn, hàng triệu nội dung mỗi giây. Công nghệ Deepfake có thể giả mạo giọng nói, khuôn mặt của bất kỳ ai, khiến ranh giới giữa thật và giả vô cùng mong manh. Để đối phó với thế trận phức tạp này, giải pháp quyết định vẫn nằm ở yếu tố con người.

Trước hết, chúng ta cần xây dựng một hệ thống thường trực, có tổ chức chặt chẽ từ trên xuống dưới, đặc biệt là trong các lực lượng vũ trang. Cốt lõi là phải định hướng thông tin kịp thời, giáo dục bản lĩnh chính trị vững vàng, lòng trung thành tuyệt đối và đặc biệt là rèn luyện năng lực tự lọc, sàng lọc thông tin nhiễu cho từng cán bộ, chiến sĩ. Khi mỗi con người đã có lý tưởng vững vàng và phẩm chất đạo đức tốt, đó sẽ là cái chốt chặn chính trị kiên cố nhất trước mọi cuộc chiến tranh tâm lý của đối phương.

Về mặt khoa học công nghệ, chúng ta cần linh hoạt kết hợp giữa công nghệ hiện đại và các phương thức truyền thống (thô sơ). Bài học từ quá khứ cho thấy, khi cần bảo mật tuyệt đối trước hệ thống dò quét không gian mạng hiện đại của địch, người chỉ huy có thể ưu tiên sử dụng hệ thống thông tin hữu tuyến (đường dây cơ học) thay vì vô tuyến để cắt đuôi các thuật toán thu thập dữ liệu. Nguyên tắc cốt lõi là không để công nghệ của đối phương có cơ hội can thiệp vào công tác chỉ huy và tác chiến của ta.

Cuối cùng, việc chủ động xây dựng "thế trận lòng dân" trên không gian mạng thực chất là xây dựng niềm tin chiến lược cho nhân dân. Khi nhân dân đã tin tưởng vào Đảng, Chính phủ, quân đội và được trang bị nhận thức tốt để sàng lọc thông tin, họ sẽ tự động tạo thành một màng lọc tự nhiên. Thực tế các sự kiện trên không gian mạng thời gian qua đã chứng minh sức mạnh nhận thức của nhân dân ta vô cùng kinh khủng. Khi phát hiện các thông tin tiêu cực, xuyên tạc hay phản quốc, chính dư luận quần chúng sẽ lên tiếng phê phán, tẩy chay và đẩy lùi. Phát huy được sức mạnh của lòng dân và thế trận "chiến tranh nhân dân" trên không gian mạng chính là chìa khóa vàng để bảo vệ Tổ quốc trước làn sóng công nghệ như AI hiện nay.

Giải pháp "đánh nhanh, thắng nhanh" trước tốc độ lan truyền của AI

Phóng viên: Một trong những đặc điểm nguy hiểm nhất của tin giả do AI tạo ra là tốc độ lan truyền chóng mặt, có thể gây khủng hoảng truyền thông hoặc hoang mang dư luận trước khi cơ quan chức năng kịp đính chính. Bản chất của việc chống nhiễu lúc này là một cuộc đua khốc liệt về thời gian. Dưới góc nhìn của một nhà chiến lược quân sự, thì ta có thể áp dụng nguyên tắc "thần tốc, quyết liệt" hoặc giải pháp phản ứng nhanh nào để dập tắt các "ổ dịch thông tin" trước khi chúng gây di căn diện rộng, thưa Thượng tướng?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Đối với vấn đề phản ứng trước tốc độ phát triển và lan truyền như vũ bão của không gian mạng và công nghệ AI - nơi mà thông tin thật giả lẫn lộn xuất hiện liên tục từng giây, từng phút - tôi xin đề xuất ba giải pháp chiến lược mang tính đồng bộ và quyết liệt sau:

1. Giải pháp tình thế phản ứng nhanh: "Gạch chéo" gắn nhãn lập tức

Biện pháp đầu tiên, nhanh nhất và hiệu quả nhất trong tình thế khẩn cấp chính là phản ứng thần tốc bằng cách gắn nhãn "gạch chéo" (gắn dấu hiệu nhận biết tin giả rõ ràng) lên ngay thông tin độc hại đó trên các nền tảng số.

Khi dư luận xã hội nhìn thấy một thông tin đã bị gạch chéo và có cảnh báo đỏ từ cơ quan chức năng, tác dụng định hướng xấu hay khả năng gây hoang mang của nó sẽ bị vô hiệu hóa ngay từ đầu. Người dân sẽ lập tức cảnh giác và dừng việc chia sẻ. Sau khi thực hiện bước gắn nhãn cảnh báo nhanh này, chúng ta mới tiến hành nghiên cứu sâu hơn xem nội dung tin giả đó nói gì, sai lệch ở đâu để đưa ra các luận cứ phản biện chính thức, đầy đủ bằng khoa học và pháp lý. Đây chính là sự vận dụng sáng tạo cốt lõi của nguyên tắc "thần tốc, quyết liệt" trong tác chiến thông tin hiện đại.

2. Giải pháp chiến lược: Xây dựng hệ thống gác cổng và đội ngũ chuyên gia công nghệ giỏi

Chúng ta không thể chỉ chạy theo giải quyết phần ngọn bằng các biện pháp tình thế, mà phải chủ động xây dựng một giải pháp căn cơ, có tính phòng thủ chiều sâu:

Thành lập đội ngũ kỹ thuật và trí thức chuyên sâu: Chúng ta cần có một lực lượng chuyên gia đầu ngành am hiểu tường tận về các thuật toán AI và công nghệ số để thường trực chiến đấu trên mặt trận này.

Xây dựng hệ thống "gác cổng" toàn diện: Hệ thống này phải được thiết lập đồng bộ, chặt chẽ từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài bằng các công cụ quét dữ liệu lớn (Big Data) nhằm kịp thời phát hiện, xử lý ngăn chặn ngay khi thông tin độc hại vừa mới xuất hiện ở dạng mầm mống trên mạng.

Vai trò quyết định của con người: Tôi luôn nhấn mạnh rằng, dù AI có thông minh, có khả năng tự học hỏi đến đâu thì nó vẫn là công cụ do con người tạo ra và lập trình. Vì vậy, để đối phó thành công với AI, chúng ta bắt buộc phải dùng trí tuệ cao cấp của con người. Lực lượng chuyên trách của chúng ta phải đủ thông minh, sáng tạo, nhạy bén chính trị và linh hoạt để xử lý các tình huống công nghệ một cách phù hợp nhất.

3. Giải pháp cốt lõi: Xây dựng niềm tin và phát huy sức mạnh lòng dân

Trong bối cảnh thông tin biến đổi quá nhanh, việc xây dựng và củng cố niềm tin vững chắc trong nhân dân là nền tảng của mọi thắng lợi. Chúng ta phải thẳng thắn chấp nhận thực tế rằng, trong một thế giới phẳng, không thể vô hiệu hóa hoàn toàn 100% mọi tin giả trên môi trường số, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể hạn chế tối đa mức độ lan tỏa và tác hại của chúng.

Để làm được điều đó, không có cách nào khác là phải dựa vào chính trí tuệ, bản lĩnh của con người Việt Nam. Phải phát huy tối đa sức mạnh của "thế trận chiến tranh nhân dân" trên không gian mạng, đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay khi đất nước đang phát triển mạnh mẽ và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Bộ lọc "Bản lĩnh Bộ đội Cụ Hồ" trước bẫy tâm lý của công nghệ

Phóng viên: AI không chỉ sản xuất nội dung nhanh, mà còn có khả năng "đọc vị" tâm lý, cá nhân hóa thông tin để thao túng từng nhóm người dùng, từ đó tạo ra sự chia rẽ từ bên trong. Thượng tướng từng nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của bản lĩnh và ý chí người chiến sĩ. Vậy trước những cái bẫy tâm lý tinh vi này của công nghệ, theo ông, làm thế nào để mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, tự trang bị cho mình một "bộ lọc số" - một bản lĩnh chính trị và văn hóa đủ mạnh để không bị thao túng bởi các thuật toán?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Để đối phó hiệu quả với những bẫy tâm lý ngày càng tinh vi của công nghệ AI, nơi mà đối phương có thể dùng thuật toán để phân tích hành vi và "bắn" thông tin sai lệch trúng đích vào từng điểm yếu của người dùng, chúng ta cần tập trung thực hiện triệt để ba giải pháp cốt lõi sau:

Thứ nhất: Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần cảnh giác cách mạng trong nhân dân

Nhân dân ta có truyền thống dựng nước và giữ nước oanh liệt suốt 4.000 năm lịch sử. Dân tộc này đã được rèn luyện, thử thách và tôi luyện qua những cuộc kháng chiến vệ quốc vĩ đại, những cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc trường kỳ. Nhờ xương máu và lịch sử đó, tinh thần cảnh giác của người dân Việt Nam vốn có chiều sâu và rất cao.

Ngày nay, chúng ta cần tiếp tục phát động và khơi dậy mạnh mẽ tinh thần cảnh giác cách mạng này trong điều kiện mới. Tôi còn nhớ rất rõ thời kỳ kháng chiến, những chương trình như "Câu chuyện cảnh giác" trên đài phát thanh đã giúp người dân từ thành thị đến nông thôn, biên giới, hải đảo rất dễ tiếp cận, dễ hiểu và nâng cao nhận thức phòng chống gián điệp cực kỳ hiệu quả. Ngày nay, trong kỷ nguyên số, chúng ta cũng cần những phương thức truyền thông, tuyên truyền sáng tạo, ngắn gọn, hấp dẫn và gần gũi như vậy trên các nền tảng mạng xã hội để giúp nhân dân, đặc biệt là giới trẻ, chủ động nâng cao "sức đề kháng" trước các thông tin độc hại.

Thứ hai: Xây dựng và duy trì dòng thông tin định hướng, chính thống dòng chủ lưu

Hiện nay, mặt bằng dân trí của nước ta đã được nâng cao rõ rệt. Gần như người dân nào - ngay cả những người lao động bình thường, người buôn bán ở các chợ xa xôi - cũng đều sở hữu điện thoại thông minh và sử dụng mạng 3G, 4G, 5G để cập nhật tin tức hàng ngày, hàng giờ. Trước một biển thông tin mênh mông và hỗn loạn đó, việc xây dựng và cung cấp dòng thông tin định hướng có vai trò cốt yếu để giữ vững ổn định xã hội.

Các cơ quan quản lý và thông tấn báo chí phải nhanh chóng, chủ động giúp người dân biết đâu là dòng tin chủ lưu để định vị nhận thức. Người dân cần được hướng dẫn và xây dựng thói quen chủ động cập nhật, đối chiếu thông tin từ các kênh chính thống của Đảng và Nhà nước, như: báo Đảng, báo Nhân Dân, báo Quân đội nhân dân, báo Công an nhân dân và Đài Truyền hình Việt Nam (VTV)... Khi người dân đã có thói quen và niềm tin vào nguồn tin chính thống, họ sẽ tự khắc nhìn ra những điểm phi lý, giả mạo, xuyên tạc được tung ra nhằm mục đích trục lợi hoặc thực hiện các mưu đồ bất chính.

Thứ ba: Đúc rút bản lĩnh, ý chí từ hình ảnh cao đẹp "Bộ đội Cụ Hồ"

Kẻ địch và các thế lực thù địch ngày nay đang triệt để lợi dụng công nghệ AI để khoét sâu vào những sơ hở, khuyết điểm nhỏ trong quản lý xã hội, từ đó thổi phồng lên, bóp méo bản chất hòng gây chia rẽ nội bộ, làm xói mòn niềm tin giữa Đảng với nhân dân, giữa nhân dân với Lực lượng vũ trang. Trước tình hình đó, việc xây dựng bản lĩnh, ý chí và quyết tâm sắt đá cho cán bộ, chiến sĩ và thế hệ trẻ là nhiệm vụ chiến lược.

Sự gương mẫu của người đứng đầu: Trong chiến trận ngày xưa đầy gian khổ và hy sinh, bộ đội chỉ tin tưởng, yêu mến và sẵn sàng đi theo những người chỉ huy, người lãnh đạo thực sự gương mẫu, trung thực, dũng cảm, luôn là tấm gương sáng theo tinh thần "Cán bộ đi trước, làng nước theo sau". Ngày nay cũng vậy, sự chính trực, gương mẫu của đội ngũ cán bộ lãnh đạo chính là cái neo giữ niềm tin vững chắc nhất cho nhân dân. Sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc gồm 54 dân tộc anh em cùng chung một lý tưởng bất diệt "Không có gì quý hơn độc lập, tự do" chính là cội nguồn giúp chúng ta chiến thắng mọi hình thái chiến tranh độc hại.

Phát huy phẩm chất trong thời bình: Phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" không chỉ tỏa sáng trong chiến tranh mà cần được phát huy mạnh mẽ trong thời bình. Ngày nay, dù trong thiên tai, bão lũ, dịch họa hiểm nghèo hay cả khi thực hiện các nhiệm vụ quốc tế cao cả (như tham gia gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc, cứu hộ, cứu nạn, khắc phục thảm họa thiên tai quốc tế), người chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam vẫn luôn là lực lượng đi đầu, "đứng mũi chịu sào", không ngại hy sinh gian khổ. Hình ảnh thực tiễn sinh động đó chính là câu trả lời đanh thép nhất đập tan mọi luận điệu xuyên tạc của các thuật toán công nghệ phá hoại.

Khi chúng ta trang bị cho người dân một bản lĩnh chính trị vững vàng, một nền tảng văn hóa sâu sắc cùng nguồn thông tin định hướng chính thống, kịp thời, họ sẽ tự khắc có đủ năng lực phân biệt được đúng - sai, thật - giả. Từ đó, nhân dân sẽ đồng lòng ủng hộ cái đúng, bảo vệ lẽ phải và chủ động phản bác, đấu tranh triệt để với cái sai. Trong cuộc chiến thông tin vô hình nhưng khốc liệt này, việc huy động sức mạnh trí tuệ của toàn dân - trong đó Quân đội nhân dân làm nòng cốt - chính là chìa khóa vạn năng để chúng ta đi đến thắng lợi cuối cùng.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Thượng tướng!