Bà ngồi sát bên đường.

Chiếc nón rộng vành che gần hết mái tóc bạc. Một người phụ nữ đứng phía sau chiếc xe lăn. Trong tay bà là một nhành hoa trắng.

Phía trước vẫn là con đường buổi sáng. Đoàn xe chưa tới.

Bà chờ.

Không biết bà tên gì, đã đến từ lúc nào. Cũng không thể biết những năm tháng chiến tranh từng đi qua cuộc đời bà ra sao.

Chỉ có điều nhìn thấy được: một người đã cao tuổi, việc đi lại phải nhờ chiếc xe lăn, vẫn có mặt bên đường trong buổi sáng tiễn những người đã nằm lại gần sáu mươi năm.

Chừng ấy là đủ.

Thành phố đứng bên đường

Sáng 14/10, TP.HCM tổ chức lễ viếng, truy điệu và an táng 731 hài cốt liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng. Sau lễ truy điệu, các hài cốt được đưa về Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM để an táng. Những chuyến xe đầu tiên rời công viên từ buổi sáng, theo lộ trình qua nhiều tuyến đường lớn của Thành phố.

Từ khi trời còn sớm, người dân đã có mặt quanh khu vực công viên và dọc đường đoàn xe đi qua.

Những bức ảnh ghi lại một buổi sáng rất khác của TP.HCM.

Học sinh mặc đồng phục đứng thành hàng, khăn quàng đỏ ngay ngắn trên vai. Những bạn trẻ, người trung niên, người cao tuổi đứng cạnh nhau. Trên tay nhiều người là những bông hoa trắng.

Không có gì náo nhiệt.

Người ta đến không phải để xem một cuộc diễu hành, càng không phải để có mặt trong một sự kiện đông người.

Họ đến để tiễn.

Khi đoàn xe đi qua, những bông hoa được nâng lên. Có người cúi đầu. Có người chỉ đứng lặng.

Giữa một thành phố quen với tiếng động cơ và những bước chân vội vã, đôi khi một sự im lặng lại nói được nhiều hơn rất nhiều lời.

Gần sáu mươi năm cho một cuộc trở về

Theo thông tin chính thức, từ ngày 23/6 đến ngày 5/10, lực lượng chức năng đã tìm kiếm, quy tập 731 hài cốt liệt sĩ tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng. Đây là hài cốt các cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968.

Năm 1968.

Đến hôm nay đã 58 năm.

Đó là quãng thời gian đủ dài để một đứa trẻ trở thành người già, để nhiều thế hệ khác được sinh ra, trưởng thành và có con cháu của riêng mình.

Thành phố cũng thay đổi trong chừng ấy năm.

Nơi từng là khu nghĩa địa cũ trở thành một công viên giữa khu dân cư đông đúc. Mỗi ngày, trẻ nhỏ đến vui chơi, người già tập thể dục, những gia đình đi ngang dưới những hàng cây.

Cuộc sống cứ tiếp tục trên mặt đất.

Trong khi phía dưới, dấu tích của chiến tranh vẫn còn nằm lại.

Việc tìm kiếm không bắt đầu bằng một cuộc đào bới vội vàng. Hồ sơ lịch sử, tư liệu lưu trữ, ảnh quân sự, khảo sát thực địa và lời kể nhân chứng đã được tập hợp, đối chiếu để xác định khu vực có khả năng tồn tại mộ tập thể.

Rồi từng lớp đất được mở ra.

Từng phần hài cốt được đưa lên.

Cùng với đó là những di vật đã nằm dưới đất qua hàng chục năm.

Ở một thời điểm khác, đó có thể chỉ là một vật dụng rất bình thường. Nhưng khi được tìm thấy bên một bộ hài cốt, mỗi món đồ lại có thể trở thành một dấu vết để người hôm nay lần tìm về một con người từng có tên, có quê quán, có cha mẹ và một cuộc đời trước khi ra trận.

Việc an táng hôm nay vì thế không có nghĩa mọi hành trình đã kết thúc.

Công tác xác định danh tính vẫn còn tiếp tục.

Và ở đâu đó, có thể vẫn có những gia đình chờ đợi một cái tên.

Một bài học lịch sử không nằm trong sách

Giữa những người đứng dọc đường sáng nay có rất nhiều học sinh.

Đó là một hình ảnh đáng nhớ.

Với những đứa trẻ ấy, chiến tranh đã lùi rất xa. Mậu Thân 1968 trước hết là một bài học trong sách, một mốc thời gian cần nhớ trong giờ lịch sử.

Nhưng sáng 14/10, lịch sử không nằm trên trang giấy.

Nó đi qua ngay trước mắt các em.

Là một đoàn xe.

Là những hài cốt vừa được tìm thấy sau gần sáu thập niên.

Là những người lớn chung quanh cùng đứng im.

Và là một bông hoa trắng được cầm trên tay.

Một đứa trẻ hôm nay có thể chưa hiểu hết vì sao rất nhiều người lại đứng ngoài đường từ sáng sớm chỉ để chờ một đoàn xe đi qua.

Nhưng ký ức ấy có thể ở lại.

Rồi đến một ngày đủ lớn, các em sẽ hiểu rằng bình yên của một thành phố không phải lúc nào cũng có sẵn.

Nó có một quá khứ.

Và trong quá khứ ấy có những con người đã ra đi mà phải rất lâu sau mới được tìm thấy.

Có lẽ lịch sử được truyền lại bền nhất cũng bằng những khoảnh khắc như vậy.

Không phải bằng những lời quá lớn.

Mà bằng việc một thế hệ được tận mắt nhìn thấy cách thế hệ đi trước đối xử với những người đã khuất.

Những người không quen biết tiễn những người chưa biết tên

Phần lớn những người đứng bên đường sáng nay không phải thân nhân của 731 liệt sĩ.

Họ cũng không biết người nằm trong mỗi phần hài cốt là ai.

Nhưng vẫn đến.

Có người đến từ lúc trời còn tối. Cựu chiến binh, người dân đã có mặt từ sớm tại công viên trước giờ diễn ra lễ viếng và truy điệu.

Điều ấy làm cho cuộc tiễn đưa mang một ý nghĩa khác.

Bởi sự biết ơn không nhất thiết phải bắt đầu từ một mối quan hệ máu thịt.

Có những hy sinh, sau rất nhiều năm, trở thành ký ức chung của một cộng đồng.

Một người có thể chưa tìm lại được tên.

Một gia đình có thể chưa biết người thân mình nằm ở đâu.

Nhưng trước khi những câu trả lời ấy được tìm thấy, những người đã hy sinh vẫn được đón về bằng nghi lễ trang trọng, được đưa đến nghĩa trang và được những người chưa từng quen biết đứng bên đường tiễn một đoạn.

Đó không phải một điều ồn ào.

Nhưng có lẽ chính những điều như thế làm nên chiều sâu của hai chữ “tri ân”.

Để những người đi sau còn biết nơi này từng có một câu chuyện

Cuộc tìm kiếm tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng là một phần trong nỗ lực rộng hơn nhằm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Công việc ấy chưa dừng lại sau lễ an táng hôm nay. Các cơ quan chức năng tiếp tục rà soát những địa điểm có khả năng còn hài cốt liệt sĩ trên địa bàn Thành phố.

Với Công viên Lê Thị Riêng, điều cần giữ sau cuộc tìm kiếm không chỉ là câu chuyện về 731 hài cốt vừa được tìm thấy.

Điều cần giữ còn là ký ức của chính mảnh đất ấy.

Rồi sẽ đến lúc không còn nhiều người trực tiếp trải qua chiến tranh để kể lại.

Nhưng một địa điểm vẫn có thể kể.

Một tấm bia có thể kể.

Một bức ảnh có thể kể.

Và những người lớn hôm nay có thể kể lại cho những đứa trẻ ngày mai rằng, dưới một khoảng đất giữa thành phố từng có những người nằm lại suốt gần sáu mươi năm.

Một buổi sáng rồi sẽ qua

Sau ngày hôm nay, Thành phố lại trở về với nhịp sống thường ngày.

Đường lại đông.

Học sinh lại vào lớp.

Người lao động tiếp tục công việc.

Công viên vẫn có những người đi bộ dưới hàng cây.

Nhưng sáng 14/10 sẽ còn lại trong rất nhiều bức ảnh.

Những hàng học sinh bên đường.

Những nhành hoa trắng.

Và giữa dòng người ấy, có một cụ bà ngồi trên chiếc xe lăn, lặng lẽ chờ đoàn xe đi qua.

Không cần biết bà đã nghĩ gì.

Hình ảnh ấy tự nó đã nói đủ.

Gần sáu mươi năm để những người đã khuất đi nốt một đoạn đường về nơi an nghỉ.

Và trên đoạn đường cuối cùng ấy, Thành phố đã có người đứng chờ.