Trong dòng chảy lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, văn hóa luôn là mạch nguồn bền bỉ hun đúc tâm hồn, khí phách và bản lĩnh Việt Nam. Có thể thấy rằng, nếu vị trí địa lý và giới hạn lãnh thổ tạo nên hình hài của một quốc gia, thì văn hóa chính là phần “hồn” tạo nên cốt cách, bản sắc dân tộc, là sức mạnh nội sinh giúp dân tộc Việt Nam vượt qua biết bao biến thiên lịch sử để tồn tại, phát triển và khẳng định mình giữa dòng chảy văn minh nhân loại.

Ngày nay, khi các hình thái tấn công tư tưởng, thông tin sai trái, xuyên tạc xuất hiện dày đặc trên không gian mạng; khi trào lưu văn hóa phương Tây đang du nhập ồ ạt; khi thị hiếu thẩm mỹ có phần rối loạn... thì vai trò của người làm văn hóa, của cán bộ tư tưởng càng trở nên sống còn. Không ai khác, chính họ là những người nắm giữ tuyến đầu trong việc kiến tạo, gìn giữ và bảo vệ giá trị văn hóa dân tộc, củng cố lòng tin của nhân dân đối với Đảng và chế độ.

Bối cảnh thế giới và trong nước đã tạo ra thời cơ và thuận lợi để đất nước ta tăng cường hội nhập quốc tế, huy động được nguồn lực để phát triển toàn diện, trong đó có lĩnh vực văn hóa, văn học, nghệ thuật. Các mối giao lưu về văn hóa, văn học, nghệ thuật đã được quan tâm thúc đẩy như là một trong những trụ cột của ngoại giao quốc tế. Công cuộc hội nhập quốc tế đã tác động đến đời sống văn hóa, văn học, nghệ thuật trên nhiều bình diện. Tuy nhiên, quá trình hội nhập, một mặt góp phần hình thành sự đa dạng, từng bước nâng cao thị hiếu thẩm mỹ tiếp nhận, mặt khác, bối cảnh hội nhập quốc tế cũng mang đến những thách thức không nhỏ trên lĩnh vực văn hóa, văn học, nghệ thuật.

Trong đó, tác động ngày càng lớn của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã làm thay đổi về căn bản mối quan hệ truyền thống của các nền văn hóa, rút ngắn không chỉ khoảng cách địa lý, san phẳng rào cản, ranh giới hiện hữu, khiến cho các hiện tượng văn học, nghệ thuật nhanh chóng được tiếp nhận trên phạm vi toàn cầu. 

Bối cảnh đó, văn hóa, văn học, nghệ thuật Việt Nam có cơ hội tiếp xúc với xu thế chung của văn nghệ thế giới, tạo ra động lực mới cho sự phát triển. Mặt khác, internet và mạng xã hội là nền tảng với những ưu điểm chung mà chúng ta hoàn toàn có thể khai thác để thúc đẩy sự phát triển của văn học, nghệ thuật đồng thời nâng cao hiệu quả các phương thức đấu tranh ngăn chặn, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong lĩnh vực văn hóa, văn học, nghệ thuật.

Các thế lực thù địch, phản động, cơ hội chính trị đã và đang triệt để sử dụng lợi thế này, lập hàng trăm trang web, các blog cá nhân để thực hiện mưu đồ thâm độc, phục vụ cho chiến lược “Diễn biến hòa bình”, thúc đẩy quá trình “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” từ trong nội bộ ta cũng như tổ chức chống phá ta trong lĩnh vực văn hóa, văn học, nghệ thuật. Các trang mạng, các tài khoản mạng xã hội đã được mở ra để tạo kênh kết nối các lực lượng cực đoan, chống phá ở trong và ngoài nước, lợi dụng lĩnh vực văn hóa, văn học, nghệ thuật để chống phá.

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa do Đảng khởi xướng và lãnh đạo đã tạo bước đột phá, xác lập một bối cảnh, cơ chế văn hóa hoàn toàn khác biệt so với thời kỳ chiến tranh và thời kỳ bao cấp.

Tuy nhiên, cơ chế kinh tế thị trường trong đời sống văn hóa, văn học, nghệ thuật cũng mang đến không ít thách thức cho nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Việc tối ưu hóa, chạy theo lợi nhuận của không ít doanh nghiệp đã cho ra đời những tác phẩm ít giá trị, hời hợt, chiều theo thẩm mỹ thấp kém, lai căng, vọng ngoại... vô hình chung quảng bá cho lối sống không phù hợp với thuần phong mỹ tục của dân tộc, đi ngược lại mục tiêu xây dựng và phát triển con người Việt Nam. 

Những vấn đề trên đang là “chất liệu” mà các thế lực thù địch, phản động, cơ hội chính trị trong và ngoài nước đang triệt để lợi dụng để thực hiện phương thức, âm mưu, thủ đoạn hoạt động chống phá Đảng, Nhà nước, Nhân dân và chế độ trên thực địa và môi trường mạng xã hội.

Những yếu tố này tạo ra thời cơ và thách thức đan xen đòi hỏi chúng ta cần nắm bắt đầy đủ thực tiễn và các xu hướng phát triển, để kịp thời cổ vũ những tìm tòi, đổi mới đích thực, đồng thời kiên quyết đấu tranh chống quan điểm sai trái, thù địch với các phương thức phù hợp. Việc nắm bắt thực tiễn không tách rời nhận diện đầy đủ âm mưu và các dạng thức của các quan điểm sai trái, thù địch khác nhau, đồng thời phải phân biệt, phân hóa được bản chất của từng đối tượng, sự kiện, hiện tượng để có cách xử lý phù hợp.

Bối cảnh thế giới và trong nước hiện nay đang tạo ra những thời cơ thuận lợi để Việt Nam đẩy mạnh hội nhập quốc tế, huy động nguồn lực phục vụ phát triển toàn diện, trong đó có lĩnh vực văn hóa, văn học, nghệ thuật. Tuy nhiên, thế giới đang trong tiến trình xác lập trật tự mới với những chuyển biến nhanh, phức tạp chưa từng có, nổi bật là cạnh tranh giữa các nền văn hoá, trong đó có cạnh tranh giá trị và ảnh hưởng của công nghiệp văn hoá… đang làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị văn hoá. Điều đó cho thấy, hội nhập quốc tế không chỉ là quá trình giao lưu, tiếp biến, mà còn là không gian cạnh tranh gay gắt về giá trị, bản sắc và ảnh hưởng văn hóa.

Thực tiễn cho thấy, quá trình hội nhập đã góp phần làm phong phú đời sống văn hóa, từng bước nâng cao thị hiếu thẩm mỹ và năng lực tiếp nhận của công chúng. Tác động ngày càng lớn của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã làm thay đổi về căn bản mối quan hệ truyền thống của các nền văn hóa, rút ngắn không chỉ khoảng cách địa lý, san phẳng rào cản, ranh giới hiện hữu, khiến cho các hiện tượng văn học, nghệ thuật nhanh chóng được tiếp nhận trên phạm vi toàn cầu, có cơ hội tiếp xúc với xu thế chung của văn nghệ thế giới, tạo ra động lực mới cho sự phát triển. 

Song, mặt khác, cũng đặt ra những thách thức không nhỏ khi các luồng văn hóa ngoại lai, sản phẩm công nghiệp văn hóa xuyên biên giới tác động mạnh mẽ, thậm chí làm xáo trộn hệ giá trị, chuẩn mực xã hội, ảnh hưởng đến định hướng phát triển văn hóa dân tộc.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là phải quán triệt sâu sắc quan điểm: Văn hoá phải đi trước soi đường, thấm vào từng quyết sách phát triển… trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước, từ đó chủ động nắm bắt thời cơ, vượt qua thách thức, bảo đảm cho văn hóa thực sự giữ vai trò định hướng, dẫn dắt và bảo vệ sự phát triển của quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Đấu tranh chống các quan điểm sai trái trong văn học, nghệ thuật là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài, tiến hành bền bỉ, thường xuyên, kịp thời, với những nội dung, hình thức phù hợp tình hình; là nhiệm vụ không thể tách rời với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh chống “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực tư tưởng - văn hóa.

Để đảm bảo mục tiêu của cuộc đấu tranh, cần gắn kết chặt chẽ giữa “xây” và “chống” trên mặt trận văn hóa, văn học, nghệ thuật, tôn trọng và bảo đảm tự do sáng tạo, khuyến khích văn nghệ sĩ bám sát thực tiễn đất nước, gắn bó với nhân dân, bảo vệ, phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại; lên án, phê phán không khoan nhượng những tiêu cực, xấu xa đang cản trở sự phát triển của đất nước và con người Việt Nam. Đây là nhiệm vụ quan trọng, cần được chỉ đạo chặt chẽ của cấp ủy, chính quyền từ trung ương tới địa phương, đặc biệt là của cấp ủy và người đứng đầu các cơ quan, tổ chức trong khối văn hóa, văn học, nghệ thuật, báo chí, xuất bản.

Trước những thách thức mới, việc phát huy vai trò của văn hóa không chỉ là yêu cầu phát triển, mà còn là nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Một trong những giải pháp có ý nghĩa nền tảng là nâng cao nhận thức, bản lĩnh chính trị và năng lực “miễn dịch” trước các thông tin sai lệch cho các tầng lớp nhân dân. 

Thực tiễn cho thấy, khi mỗi cá nhân có hệ giá trị vững vàng, có khả năng phân biệt đúng - sai, thật - giả, thì các luận điệu xuyên tạc khó có thể tác động sâu rộng. Vì vậy, cần tiếp tục đẩy mạnh giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, gắn với bồi dưỡng năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin trong môi trường số, đặc biệt đối với thanh niên, sinh viên. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh: “Phát triển nguồn lực con người, phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng, sức mạnh nội sinh, động lực to lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước”. Đây chính là “lá chắn từ bên trong”, tạo nền tảng để chủ động phòng ngừa, vô hiệu hóa các tác động tiêu cực trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng.

Cùng với việc nâng cao “sức đề kháng”, cần tập trung xây dựng, hoàn thiện và lan tỏa hệ giá trị văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới, với các chuẩn mực cốt lõi như: Yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. Đây không chỉ là mục tiêu phát triển, mà còn là công cụ định hướng, điều tiết hành vi xã hội, góp phần “lấp đầy khoảng trống giá trị” – môi trường mà các quan điểm sai trái thường lợi dụng để xâm nhập.

Chủ động phát huy vai trò của văn hóa trên không gian số. Không gian mạng đang trở thành “trận địa mới” của văn hóa; cần chủ động “tấn công mềm” bằng các sản phẩm văn hóa tích cực, có giá trị, lan tỏa những điều tốt đẹp, nhân văn.

Để nâng cao hiệu quả đấu tranh trên mặt trận văn hóa, cần xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ, liên thông giữa các cơ quan tư tưởng, lý luận và các đơn vị nghệ thuật, bảo đảm chia sẻ thông tin, hỗ trợ kỹ thuật và tổ chức lực lượng một cách thống nhất. Đồng thời, chú trọng ứng dụng công nghệ, thiết kế các công cụ đo lường, đánh giá tác động của hoạt động đấu tranh, qua đó chủ động nhận diện, phản ứng kịp thời trước các thủ đoạn chống phá.

Cùng với đó, cần hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường bảo vệ lực lượng tham gia đấu tranh, khắc phục tình trạng thiếu cơ chế bảo vệ người lên tiếng phản bác. Song song với “chống”, phải kiên quyết xử lý nghiêm các biểu hiện lệch chuẩn trong văn hóa, nghệ thuật, không để các sản phẩm sai trái tồn tại trong không gian chính thống; đồng thời phân định rõ ranh giới giữa sáng tạo chân chính và xuyên tạc phản động, bảo đảm giữ vững kỷ cương, định hướng giá trị trong đời sống văn hóa.

Để đảm bảo mục tiêu của cuộc đấu tranh, “phát huy tối đa giá trị và sức mạnh văn hoá, con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới; nhận thức và xử lý hài hoà, hiệu quả các mối quan hệ nội tại của văn hoá: Giữa “xây” và “chống”; truyền thống và hiện đại; dân tộc và quốc tế; bảo tồn và phát triển; đại chúng và bác học; đời sống thực và không gian số; dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hoá số”; đồng thời, “Phát triển, lan tỏa các giá trị văn hóa và chuẩn mực đạo đức; tăng cường “sức đề kháng” của văn hóa, chống lại mọi sự “xâm lăng” về văn hóa; bài trừ các hình thức văn hóa lai căng, hủ lậu ảnh hưởng đến thuần phong mỹ tục; đấu tranh, phản bác những luận điệu xuyên tạc lịch sử văn hóa và truyền thống cách mạng”.

Đây là nhiệm vụ quan trọng được Đảng ta xác định trong Nghị quyết số 80 và Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV. Xác định rõ nhiệm vụ này, cấp ủy, chính quyền từ Trung ương tới địa phương cần chỉ đạo chặt chẽ, đặc biệt là trách nhiệm, vai trò của cấp ủy và người đứng đầu các cơ quan, tổ chức trong khối văn hóa, văn học, nghệ thuật, báo chí, xuất bản.

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà văn hóa vừa là sức mạnh mềm, vừa là nơi giằng co quyết liệt giữa các dòng chảy tư tưởng. Bảo vệ nền tảng tư tưởng trong văn hóa không thể chỉ là khẩu hiệu - mà phải là hành động cụ thể, là bản lĩnh chính trị, là năng lực chuyên môn, là trách nhiệm công dân.

Mỗi cán bộ, đảng viên làm công tác văn hóa; mỗi nhà văn, nhà thơ, đạo diễn, nhạc sĩ; mỗi trí thức, nghệ sĩ, phóng viên... đều là người lính gìn giữ thành trì tinh thần. Mỗi tác phẩm nghệ thuật tích cực là một viên gạch xây nên “thành lũy tư tưởng” vững chắc giữa đời sống xã hội. Chúng ta có đầy đủ lý luận, nền tảng, truyền thống và khát vọng. Điều cần là giữ vững ngọn lửa tin yêu, bản lĩnh và tỉnh táo để tiếp tục làm chủ trận địa văn hóa - tư tưởng trong thời đại số.