Trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng cạnh tranh, hoạt động thực tập đã trở thành một yêu cầu gần như bắt buộc đối với phần lớn sinh viên trước khi tốt nghiệp. Tuy nhiên, đi cùng với xu hướng này là một thực trạng đáng chú ý: tình trạng thực tập không lương đang có chiều hướng gia tăng. Về lĩnh vực, thực tập không lương thường tập trung ở các ngành có tính cạnh tranh cao, nhu cầu nhân lực đầu vào lớn như: truyền thông, marketing, công nghệ thông tin, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, tài chính – kiểm toán, thương mại điện tử và vận hành. 

Sinh viên đang học nghề… hay đang trở thành lao động miễn phí?

Báo Lao Động từng thông tin, theo khảo sát trên hơn 3.000 sinh viên trong quý III/2025, có tới 71,87% sinh viên từng tham gia làm thêm, song chỉ 45,11% có cơ hội tiếp cận các chương trình thực tập chính thức. Điều này cho thấy, không phải sinh viên nào cũng có điều kiện tiếp cận môi trường thực tập bài bản. 

Theo Tạp chí Doanh nghiệp và Tiếp thị, trong bối cảnh cơ hội còn hạn chế, không ít sinh viên buộc phải chấp nhận các vị trí không có thù lao nhằm tích lũy kinh nghiệm. Đáng chú ý, thị trường còn xuất hiện những mô hình gây nhiều tranh luận. Năm 2025, một chương trình “thực tập đảo ngược” (reverse internship) tại Việt Nam yêu cầu thực tập sinh đóng khoảng 3 triệu đồng mỗi tháng để được tham gia làm việc. Thực tế này đặt ra những băn khoăn về nguy cơ thương mại hóa hoạt động thực tập.

Báo cáo thị trường việc làm năm 2025 của Reeracoen Vietnam cho thấy, khoảng 65% doanh nghiệp có xu hướng ưu tiên tuyển dụng thực tập sinh và sinh viên mới tốt nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, dịch vụ và marketing. Tuy nhiên, không phải tất cả các vị trí đều đi kèm chế độ đãi ngộ rõ ràng. 

Với nhiều sinh viên, nhất là những người mới bước vào thị trường lao động, thực tập không lương được xem là một hình thức “đầu tư” cho tương lai. Khi yêu cầu tuyển dụng ngày càng coi trọng kinh nghiệm thực tế, việc có cơ hội tiếp cận môi trường làm việc, học hỏi kỹ năng chuyên môn và xây dựng hồ sơ cá nhân được đánh giá là quan trọng hơn yếu tố thu nhập trong giai đoạn đầu. Do đó, thực tập không lương cũng chính là quá trình tích lũy, giúp rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn, đồng thời tạo lợi thế khi tìm kiếm việc làm sau khi tốt nghiệp.

Tuy nhiên, một bộ phận sinh viên lại có trải nghiệm trái ngược. Nhiều ý kiến cho rằng, trong không ít trường hợp, thực tập sinh bị giao khối lượng công việc tương đương nhân viên chính thức, phải chịu áp lực về tiến độ và hiệu quả công việc, nhưng không nhận được sự hướng dẫn tương xứng. Như chia sẻ của bạn H, sinh viên… đã trải qua kỳ thực tập không lương 3 tháng thì việc thiếu cơ chế hỗ trợ, không có phản hồi rõ ràng từ phía doanh nghiệp, cùng với tình trạng kéo dài thời gian thực tập không lương đã khiến bạn cảm thấy công sức bỏ ra không được ghi nhận đúng mức cũng như dẫn đến tâm lý hụt hẫng, thậm chí mất động lực trong quá trình học tập và định hướng nghề nghiệp.

Từ phía doanh nghiệp, nhất là các công ty nhỏ, startup hoặc các agency quy mô vừa và nhỏ, việc không trả lương cho thực tập sinh thường được lý giải bởi ba nguyên nhân chính: chi phí đào tạo, năng suất ban đầu thấp và tỷ lệ nghỉ việc cao. Đây là những lập luận khá phổ biến trong bối cảnh thị trường lao động hiện nay.

Báo cáo Thị trường tuyển dụng năm 2024 của TopCV chỉ ra, khoảng 68% doanh nghiệp cho rằng, ứng viên mới ra trường còn thiếu kỹ năng thực tế và cần được đào tạo lại trước khi có thể đảm nhận công việc một cách hiệu quả. Điều này cũng đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp chưa xem thực tập sinh là nguồn nhân lực có thể tạo ra giá trị ngay lập tức, mà chủ yếu là nhóm cần được đầu tư thời gian và công sức để hướng dẫn. Tuy nhiên, theo dữ liệu tuyển dụng trên nền tảng CareerViet đầu năm 2026, nhiều vị trí thực tập hiện nay đã có mức hỗ trợ dao động từ 2 đến 6 triệu đồng mỗi tháng, tùy thuộc vào lĩnh vực và yêu cầu công việc. Như vậy là việc chi trả phụ cấp cho thực tập sinh là hoàn toàn khả thi trong nhiều trường hợp.

Có thể thấy, thực tập không lương đang là một vấn đề gây nhiều tranh luận, bởi nó tồn tại trong “vùng xám” giữa cơ hội học hỏi và nguy cơ bị khai thác sức lao động. Không phải mọi chương trình thực tập không lương đều mang tính tiêu cực, song cũng không thể mặc nhiên coi mọi vị trí gắn mác “internship” là chính đáng.

Ranh giới mong manh giữa cơ hội học tập, phát triển kỹ năng và bị “bóc lột”

Theo khảo sát của VietnamWorks, hơn 70% lao động trẻ thuộc thế hệ Gen Z ưu tiên môi trường học hỏi và cơ hội phát triển hơn mức lương khởi điểm. Điều này lý giải vì sao nhiều sinh viên sẵn sàng chấp nhận các vị trí thực tập không lương trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, yếu tố quyết định nằm ở chất lượng đào tạo. Một chương trình thực tập đúng nghĩa cần bảo đảm các điều kiện cơ bản như: có người hướng dẫn trực tiếp, giao việc phù hợp với năng lực, có phản hồi để cải thiện và định hướng phát triển rõ ràng. Khi những yếu tố này được bảo đảm, thực tập không lương vẫn có thể mang lại giá trị tích cực.

Ranh giới “bóc lột” khá mong manh khi tại một số đơn vị, thực tập sinh phải làm việc toàn thời gian, chịu áp lực về chỉ tiêu, xử lý khối lượng công việc lớn hoặc làm ngoài giờ, trong khi không nhận được thù lao, phụ cấp hay sự đào tạo cần thiết. 

Thực tập không lương không đơn thuần là việc không có thu nhập trong một khoảng thời gian nhất định. Đằng sau đó là những chi phí hữu hình và vô hình mà sinh viên buộc phải chấp nhận đánh đổi. Trước hết là chi phí thời gian. Một kỳ thực tập thường kéo dài từ 2 đến 6 tháng, thậm chí lâu hơn, đòi hỏi sinh viên phải dành phần lớn quỹ thời gian trong ngày để tham gia công việc tại doanh nghiệp. Điều này khiến nhiều người gặp khó khăn trong việc cân bằng giữa học tập, thực tập và các hoạt động cá nhân khác. Bên cạnh đó là gánh nặng tài chính. Dù không có thu nhập, sinh viên vẫn phải chi trả các khoản sinh hoạt như ăn uống, đi lại, thuê trọ. Đối với những sinh viên không có nguồn hỗ trợ ổn định từ gia đình, việc duy trì một kỳ thực tập không lương trở thành áp lực đáng kể. Trong nhiều trường hợp, họ buộc phải từ bỏ các công việc làm thêm có thu nhập để tập trung cho kỳ thực tập.

Ngoài ra, thực tập không lương còn kéo theo chi phí cơ hội, sinh viên dễ mất các cơ hội khác (làm việc bán thời gian, học thêm kỹ năng hoặc tham gia các hoạt động phát triển cá nhân), vì thế, nếu môi trường thực tập không mang lại giá trị tương xứng, sự đánh đổi này trở nên thiếu hiệu quả. 

Thêm vào đó, không thể không nhắc đến áp lực tâm lý. Cường độ làm việc cao nhưng không được trả công, trong khi vẫn phải đáp ứng yêu cầu về hiệu suất và tiến độ, dễ khiến sinh viên rơi vào trạng thái căng thẳng, mệt mỏi. Cảm giác công sức bỏ ra không được ghi nhận có thể dẫn đến tâm lý hụt hẫng, giảm động lực và ảnh hưởng đến định hướng nghề nghiệp lâu dài. 

Rõ ràng, việc thực tập không lương diễn ra phổ biến không chỉ là câu chuyện của từng cá nhân, mà đang dần tạo ra những tác động sâu rộng đối với thị trường lao động, nhất là với thế hệ lao động trẻ.

Để thực tập thật sự là bước chuyển tiếp hiệu quả từ đào tạo sang nghề nghiệp

Để hoạt động thực tập trở về đúng bản chất là cầu nối giữa nhà trường và thị trường lao động, cần có sự điều chỉnh đồng bộ từ phía sinh viên, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo. 

Đối với sinh viên, điều quan trọng là cần có sự tỉnh táo trước những lời mời gọi hấp dẫn như “môi trường năng động”, “cơ hội phát triển nhanh” hay “được học hỏi nhiều”. Trước khi quyết định tham gia thực tập, cần tìm hiểu rõ về mô tả công việc, thời gian làm việc, người hướng dẫn, tiêu chí đánh giá cũng như cơ hội phát triển sau kỳ thực tập. 

Về phía doanh nghiệp, cần bắt đầu thay đổi từ nhận thức. Thực tập sinh không nên được xem là nguồn lao động tạm thời mà là lực lượng nhân sự tiềm năng cần được đầu tư và phát triển. Việc hỗ trợ một khoản phụ cấp phù hợp, dù ở mức cơ bản, không chỉ giúp sinh viên trang trải chi phí mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với giá trị lao động. Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp đã xây dựng các chương trình thực tập có lộ trình rõ ràng, có người hướng dẫn và cơ hội tuyển dụng sau khi hoàn thành, qua đó nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đầu vào. 

Đối với các cơ sở đào tạo, cần thay đổi cách tiếp cận trong tổ chức học phần thực tập. Việc chỉ yêu cầu sinh viên có xác nhận hoàn thành từ doanh nghiệp là chưa đủ. Nhà trường cần chủ động xây dựng mạng lưới đối tác uy tín, đồng thời theo dõi, đánh giá chất lượng thực tập thông qua phản hồi của sinh viên. Những đơn vị có dấu hiệu lạm dụng lao động thực tập cần được rà soát và loại bỏ khỏi danh sách hợp tác. 

Khi cả ba chủ thể cùng có sự điều chỉnh phù hợp, hoạt động thực tập mới có thể phát huy đúng vai trò là bước chuyển tiếp hiệu quả từ đào tạo sang nghề nghiệp, thay vì trở thành gánh nặng hoặc rủi ro đối với người học.

Do đó, việc xây dựng một môi trường thực tập lành mạnh, công bằng không chỉ là trách nhiệm của từng cá nhân hay tổ chức mà còn là yêu cầu tất yếu đối với sự phát triển bền vững của thị trường lao động.