Trong nhiều năm, vai trò của đại học chủ yếu được nhìn nhận là nơi đào tạo nguồn nhân lực, truyền đạt tri thức và cung cấp đội ngũ lao động có trình độ cho xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, đặc biệt khi khoa học công nghệ trở thành yếu tố quyết định sức mạnh quốc gia, mô hình đại học truyền thống đã bộc lộ nhiều giới hạn. Một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững không thể chỉ dựa vào việc tiếp nhận tri thức từ bên ngoài mà phải có năng lực sáng tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và mô hình phát triển mới.

Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với giáo dục đại học Việt Nam là phải chuyển từ tư duy “truyền đạt tri thức” sang “sản xuất tri thức”. Đại học không thể chỉ là nơi giảng dạy những gì thế giới đã biết mà phải trở thành nơi nghiên cứu, phát minh, làm chủ công nghệ và tạo ra các giá trị học thuật mới phục vụ phát triển đất nước.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, các quốc gia dẫn đầu về khoa học công nghệ đều sở hữu những đại học nghiên cứu mạnh. Stanford University được xem là một trong những nền tảng hình thành Thung lũng Silicon. Massachusetts Institute of Technology không chỉ là cơ sở đào tạo kỹ sư hàng đầu mà còn là cái nôi của hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ và sáng chế có giá trị toàn cầu. Ở nhiều nước châu Á như Hàn Quốc, Singapore hay Trung Quốc, đại học đã trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, đóng vai trò trực tiếp trong chiến lược cạnh tranh công nghệ quốc gia.

Xu hướng đó đang hình thành mô hình “innovation university” – đại học đổi mới sáng tạo. Đây là mô hình đại học không chỉ thực hiện chức năng đào tạo và nghiên cứu mà còn tích hợp mạnh mẽ hoạt động khởi nghiệp, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu vào quá trình vận hành. Trong mô hình này, đại học trở thành trung tâm kết nối giữa khoa học với thị trường, giữa nghiên cứu với sản xuất và giữa tri thức với phát triển kinh tế - xã hội.

Điểm cốt lõi của đại học đổi mới sáng tạo là lấy hiệu quả tạo ra giá trị thực tiễn làm thước đo. Một công trình nghiên cứu không chỉ được đánh giá qua số lượng bài báo khoa học mà còn ở khả năng ứng dụng, thương mại hóa và đóng góp trực tiếp cho nền kinh tế.

Theo ông Đinh Hoàng, Tổng Thư ký Hội Trí thức Khoa học và Công nghệ trẻ Việt Nam, yêu cầu xây dựng đại học trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo là định hướng có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai phát triển quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng quyết liệt.

Ông Hoàng cho rằng, điểm yếu lớn nhất của hệ sinh thái nghiên cứu hiện nay không nằm ở năng lực học thuật đơn thuần mà ở khả năng chuyển hóa tri thức thành giá trị thực tiễn. “Nhiều trường đại học vẫn mạnh về đào tạo nhưng chưa thực sự mạnh về tạo ra công nghệ, sản phẩm và doanh nghiệp khoa học công nghệ. Trong khi đó, ở các quốc gia phát triển, đại học chính là nơi khởi nguồn của những tập đoàn công nghệ lớn và các đột phá sáng tạo mang tầm quốc gia”, ông Hoàng nhấn mạnh.

Theo ông Đinh Hoàng, trong kỷ nguyên AI và chuyển đổi số, đại học không thể chỉ là nơi cấp bằng mà phải trở thành trung tâm tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và năng lực cạnh tranh mới cho đất nước. Muốn vậy, cần hình thành hệ sinh thái liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thương mại hóa nghiên cứu.

Đồng quan điểm nêu trên, Tiến sĩ Chử Đức Hoàng, Chánh văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (Bộ KH-CN) cho rằng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để tái cấu trúc hệ sinh thái đổi mới sáng tạo theo hướng lấy đại học và doanh nghiệp công nghệ làm trung tâm. Theo ông, nếu không gắn nghiên cứu với nhu cầu thị trường và chiến lược phát triển công nghệ quốc gia thì rất khó tạo ra các sản phẩm công nghệ có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Ông Chử Đức Hoàng nhận định, một trong những điểm nghẽn hiện nay là hoạt động nghiên cứu tại nhiều trường đại học còn thiếu cơ chế kết nối với doanh nghiệp và quỹ đầu tư công nghệ. Nhiều đề tài nghiên cứu có giá trị nhưng chưa có môi trường để tiếp tục phát triển thành sản phẩm thương mại. Vì vậy, cần thúc đẩy mạnh cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ doanh nghiệp, đồng thời xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo và vườn ươm công nghệ ngay trong trường đại học để rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường.

“Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, quốc gia nào làm chủ được công nghệ lõi và xây dựng được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh sẽ có lợi thế phát triển dài hạn. Đại học vì thế không chỉ là nơi đào tạo nguồn nhân lực mà còn phải trở thành động lực tạo ra năng lực cạnh tranh quốc gia”, ông Chử Đức Hoàng nhấn mạnh.

Đây cũng là một trong những hạn chế lớn của giáo dục đại học Việt Nam hiện nay. Không ít nghiên cứu vẫn nằm trong phòng thí nghiệm hoặc trên các báo cáo nghiệm thu mà chưa đi vào cuộc sống. Khoảng cách giữa trường đại học và doanh nghiệp còn khá xa. Nhiều doanh nghiệp chưa coi đại học là đối tác chiến lược về công nghệ, trong khi nhiều cơ sở đào tạo cũng chưa hình thành được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ mạnh để chuyển hóa nghiên cứu thành sản phẩm thương mại.

Bởi vậy, việc xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trở thành yêu cầu có ý nghĩa quyết định. Trong nền kinh tế tri thức, doanh nghiệp cần công nghệ mới để nâng cao năng lực cạnh tranh; đại học cần môi trường thực tiễn để ứng dụng nghiên cứu; Nhà nước cần các luận cứ khoa học để hoạch định chính sách phát triển. Nếu ba chủ thể này hoạt động rời rạc sẽ dẫn tới lãng phí lớn về nguồn lực tri thức.

Tại nhiều quốc gia phát triển, doanh nghiệp chính là “khách hàng” lớn của đại học. Các tập đoàn công nghệ đặt hàng nghiên cứu, đầu tư cho phòng thí nghiệm và cùng nhà trường phát triển công nghệ mới. Ngược lại, đại học cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, sáng chế và giải pháp công nghệ cho doanh nghiệp. Sự liên kết này đã tạo nên những hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh toàn cầu.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh đất nước đang thúc đẩy phát triển các lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, vật liệu mới và công nghệ xanh. Nếu không xây dựng được các trung tâm nghiên cứu mạnh gắn với đại học, Việt Nam sẽ rất khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Một nội dung quan trọng khác được Tổng Bí thư nhấn mạnh là yêu cầu thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và cho phép hình thành các doanh nghiệp khoa học công nghệ từ phòng thí nghiệm đại học. Đây được xem là mắt xích quan trọng để chuyển hóa tri thức thành sức mạnh kinh tế.

Trong nhiều năm, hoạt động nghiên cứu khoa học ở nước ta vẫn nặng tính học thuật, thiếu cơ chế thị trường và chưa tạo được động lực đủ mạnh cho đổi mới sáng tạo. Không ít đề tài sau nghiệm thu gần như khép lại vòng đời mà không tạo ra sản phẩm ứng dụng thực tế. Trong khi đó, các nhà khoa học còn gặp nhiều rào cản về cơ chế tài chính, sở hữu trí tuệ và chia sẻ lợi ích từ kết quả nghiên cứu.

Muốn khắc phục tình trạng này, cần xây dựng hệ sinh thái thương mại hóa nghiên cứu đồng bộ, bao gồm các quỹ đầu tư đổi mới sáng tạo, trung tâm ươm tạo công nghệ, cơ chế hỗ trợ startup đại học, chính sách chia sẻ lợi ích từ bằng sáng chế và hành lang pháp lý thuận lợi cho doanh nghiệp khoa học công nghệ.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hiện nay, sức mạnh quốc gia ngày càng phụ thuộc vào năng lực khoa học công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực. Cuộc cạnh tranh lớn nhất không còn nằm ở tài nguyên hay lao động giá rẻ mà ở khả năng đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ lõi. Vì vậy, xây dựng đại học trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo không chỉ là yêu cầu của ngành giáo dục mà còn là chiến lược phát triển quốc gia trong nhiều thập kỷ tới.

Không có đại học mạnh sẽ khó có nền khoa học công nghệ mạnh. Không có hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo mạnh sẽ khó có nền kinh tế tri thức mạnh. Và nếu không tạo được những đại học tiên phong, Việt Nam sẽ khó hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045.