Trong bối cảnh thương mại hàng hóa 10 tháng năm 2026 lần đầu tiên trong lịch sử vượt mốc 1.010,55 tỷ USD nhưng khu vực kinh tế trong nước mới chiếm 18,8% tỷ trọng xuất khẩu, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt chuyển dịch mang tính sống còn: rời bỏ vùng an toàn của gia công, bán hàng thuần túy để kiến tạo hiện diện đầu tư và thương hiệu thực chất trên thị trường quốc tế.

Nghịch lý quy mô thương mại và bài toán giá trị giữ lại
Phát biểu khai mạc diễn đàn, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh rằng sau nhiều thập kỷ hội nhập, Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới thương mại và chuỗi cung ứng toàn cầu. Chỉ sau 10 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam lần đầu tiên trong lịch sử vượt mốc 1.000 tỷ USD, đạt mức kỷ lục 1.010,55 tỷ USD (tăng 32,3% so với cùng kỳ năm trước) và dự kiến còn tiếp tục bứt phá khi khép lại năm 2026. Nếu tính từ cột mốc 100 tỷ USD năm 2007, Việt Nam chỉ mất chưa đầy hai thập kỷ để chinh phục ngưỡng 1.000 tỷ USD, vươn lên đứng hạng 18 thế giới về xuất khẩu (chiếm 1,8% thị phần) và hạng 20 về nhập khẩu.
Tuy nhiên, phía sau dấu mốc ấn tượng về quy mô thương mại là yêu cầu cấp thiết về năng lực cạnh tranh và vị thế thực chất của doanh nghiệp nội địa. Bóc tách sâu cấu trúc tăng trưởng, TS. Đặng Thanh Phương, Khoa Kinh tế và Quản lý (Trường Đại học Thủy lợi) chỉ ra rằng trong tổng kim ngạch xuất khẩu 499,24 tỷ USD của 10 tháng đầu năm, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đóng góp tới 405,31 tỷ USD, trong khi khu vực kinh tế trong nước chỉ đạt 93,93 tỷ USD – tương đương 18,8% và có tốc độ tăng trưởng 8,2%, thấp hơn nhiều so với mức tăng chung 27,5%.
Sự chênh lệch này phản ánh thực tế phần lớn doanh nghiệp nội địa vẫn dừng lại ở vai trò bán hàng ra nước ngoài thông qua xuất khẩu gián tiếp hoặc gia công thuần túy (OEM), thay vì làm chủ thiết kế (ODM), thương hiệu (OBM) hay mạng lưới phân phối trực tiếp. Đánh giá về bước ngoặt này, ông Phạm Mạnh Hùng khẳng định: “Đã đến lúc các doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển mạnh từ tư duy xuất khẩu sản phẩm sang xây dựng thương hiệu, từ tham gia chuỗi cung ứng sang nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị, từ tìm kiếm thị trường sang chủ động kiến tạo những không gian phát triển mới”.
Cùng nhịp chuyển dịch tư duy đó, dòng vốn đầu tư ra nước ngoài (OFDI) của Việt Nam đang ghi nhận tín hiệu tăng tốc rõ nét. Theo số liệu từ Cục Thống kê và Viện Nghiên cứu Kinh tế BIDV, tổng vốn đầu tư ra nước ngoài đăng ký trong 9 tháng đầu năm 2026 đạt 2.770 triệu USD (gồm 1.280 triệu USD vốn cấp mới từ 121 dự án và 1.490 triệu USD vốn điều chỉnh tăng), vượt xa mức 1.362 triệu USD của cả năm 2025.
Môi trường vĩ mô phân hóa và áp lực từ các hàng rào tiêu chuẩn mới
Bức tranh kinh tế thế giới giai đoạn 2026–2030 được TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính – tiền tệ quốc gia, nhận định là thời kỳ tăng trưởng chậm lại và phân hóa sâu sắc. Theo dự báo của IMF và Viện Nghiên cứu Kinh tế BIDV, tăng trưởng GDP toàn cầu bình quân giai đoạn 2026–2030 duy trì ở mức 3,2%/năm, thấp hơn mức 4,08% của giai đoạn 2021–2025, trong khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao tới 10%/năm.

Cùng với rủi ro tài chính và địa chính trị, hàng rào kỹ thuật và tiêu chuẩn xanh đang trở thành "giấy thông hành" bắt buộc. Tại thị trường EU, Quy định chống phá rừng (EUDR) sẽ áp dụng phần lớn nghĩa vụ đối với doanh nghiệp lớn và vừa từ ngày 30/12/2026 (và doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ từ 30/6/2027), bên cạnh Quy định về bao bì (EU) 2025/40 đã có hiệu lực chung từ tháng 8/2026. Dù Việt Nam sở hữu mạng lưới 18 Hiệp định thương mại tự do (FTA) – trong đó có 17 hiệp định đang thực thi và Hiệp định VEFTA với khối EFTA vừa ký kết ngày 18/10/2026 – song ưu đãi thuế quan sẽ trở nên vô nghĩa nếu doanh nghiệp không đáp ứng được quy tắc xuất xứ và bộ tiêu chuẩn môi trường – xã hội – quản trị (ESG).
Lộ trình "Go Global" 2026–2030: Thể chế kiến tạo, doanh nghiệp hành động
Cụ thể hóa lộ trình này, Nhà nước sẽ đào tạo năng lực quốc tế hóa cho tối thiểu 10.000 lượt doanh nghiệp; tư vấn chiến lược cho 1.000 doanh nghiệp; hỗ trợ chuyên sâu 100 doanh nghiệp đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (trong đó 30% thông qua hình thức mua bán và sáp nhập – M&A) và đưa ít nhất 20 doanh nghiệp lớn trong các ngành chiến lược tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, theo Phó Tổng Giám đốc VOV Phạm Mạnh Hùng, để biến khát vọng thành hiện thực, doanh nghiệp không chỉ cần những mục tiêu lớn mà còn cần các cơ chế đủ thông thoáng, công cụ hỗ trợ hiệu quả và cơ hội hợp tác cụ thể. Do đó, Diễn đàn không chỉ dừng lại ở việc trao đổi thông tin hay giới thiệu chính sách mà được kỳ vọng trở thành không gian đối thoại thực chất, tìm kiếm giải pháp và kết nối cơ hội cho cộng đồng doanh nghiệp.
Mỗi doanh nghiệp Việt Nam thành công trên thị trường quốc tế không chỉ tạo thêm giá trị gia tăng cho nền kinh tế mà còn trực tiếp nâng cao vị thế, uy tín và hình ảnh quốc gia – biểu hiện sinh động cho tầm vóc Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới. Khi lợi thế chi phí nhân công giá rẻ không còn là điểm tựa, sự chuyển dịch mạnh mẽ sang "xây dựng hiện diện toàn cầu", lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và quản trị chuẩn mực làm cốt lõi sẽ là chìa khóa giúp cộng đồng doanh nghiệp Việt tự tin bước lên những nấc thang cao hơn của chuỗi giá trị thế giới.
Bình luận bài viết