Một chính sách xã hội nhân văn

Mỗi ngôi nhà không chỉ là nơi để ở, mà còn là nền tảng thúc đẩy sự phát triển của mỗi gia đình - hạt nhân của tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội.

Tại nhiều quốc gia trên thế giới, thông thường cứ 5 người đang ở độ tuổi lao động thì sẽ có 1 người sống trong nhà ở xã hội (NƠXH). Nói cách khác là 20% thị phần nhà ở là NƠXH. 

Tại Việt Nam, Chính phủ cũng đã có chủ trương quy định các dự án phát triển nhà thương mại phải dành 20% quỹ đất để xây dựng NƠXH. Mặc dù lợi nhuận không cao, song tiềm năng của phân khúc này trong tương lai là rất lớn.

Hơn cả một chốn đi về, NƠXH mang trong mình sứ mệnh nhân văn khi trao cơ hội an cư cho hàng triệu gia đình, tạo nền tảng vững vàng cho mỗi người lao động tập trung phát triển sự nghiệp.

Đại hội XIII của Đảng đặt mục tiêu đến năm 2025, diện tích nhà ở bình quân toàn quốc đạt 27 - 27,5m² sàn/người. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021–2030 tiếp tục xác định nhiệm vụ "giải quyết cơ bản yêu cầu về nhà ở cho cư dân đô thị", hướng tới 30m² sàn/người vào năm 2030. Nghị quyết 06-NQ/TW ngày 24/01/2022 của Bộ Chính trị nhấn mạnh bố trí ngân sách tương xứng, hoàn thiện chính sách và hành lang pháp lý, khuyến khích đầu tư phát triển NƠXH, đặc biệt tại khu công nghiệp. Đồng thời, yêu cầu các địa phương bảo đảm đủ quỹ đất và đổi mới mô hình quản lý NƠXH. Chỉ thị 34-CT/TW ngày 24/5/2024 của Ban Bí thư xác định mục tiêu xây dựng ít nhất 1 triệu căn NƠXH cho người thu nhập thấp, công nhân tại đô thị đến năm 2030. 

Về mặt pháp lý, ngày 29/5/2025, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 201/2025/QH15 thí điểm về một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển NƠXH. Trong đó: giao Chính phủ quy định chi tiết về Quỹ nhà ở quốc gia; giao chủ đầu tư, chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời giao chủ đầu tư không thông qua đấu thầu đối với dự án đầu tư xây dựng NƠXH, nhà ở cho lực lượng vũ trang nhân dân không bằng vốn đầu tư công; thủ tục cấp giấy phép xây dựng đối với trường hợp yêu cầu phải cấp giấy phép xây dựng; áp dụng thiết kế mẫu, thiết kế điển hình công trình xây dựng NƠXH; xác định giá bán, giá thuê mua NƠXH;...

Theo Đề án được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định số 388/QĐ-TTg, mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 1,06 triệu căn hộ NƠXH.

Theo báo cáo của Bộ Xây dựng, đến nay, cả nước có 696 dự án NƠXH đang được triển khai với quy mô 637.048 căn. Trong đó hoàn thành 128.648 căn, đang xây dựng 123.057 căn, chấp thuận chủ trương đầu tư 358.343 căn. Các địa phương đã quy hoạch khoảng 1.427 vị trí với diện tích khoảng 9.830 ha đất làm NƠXH.

Có 05 nhóm đối tượng được ưu tiên xét duyệt trước khi mua NƠXH mà không cần tham gia bốc thăm. Đây là những người thuộc diện đặc biệt, được Nhà nước hỗ trợ nhằm đảm bảo an sinh và ổn định chỗ ở lâu dài, đó là: Người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ, người khuyết tật, người được bố trí tái định cư theo hình thức mua, thuê mua NƠXH, nữ giới (điểm đ khoản 1 Điều 79 Luật Nhà ở).

Bên cạnh đó, khoản 2 Điều 38 Nghị định 100/2024/NĐ-CP quy định: Danh sách của nhóm đối tượng ưu tiên được sắp xếp theo thứ tự theo thời điểm nộp hồ sơ. Các căn hộ dành cho các đối tượng ưu tiên được bố trí theo thứ tự của danh sách ưu tiên cho đến khi hết, các đối tượng còn lại được tiếp tục tham gia bốc thăm.

Như vậy, các đối tượng được ưu tiên đều sẽ được bố trí mua nhà ở xã hội cho đến khi hết. Các đối tượng khác không thuộc nhóm ưu tiên thì sẽ phải bốc thăm để có suất mua NƠXH.

Muôn kiểu trục lợi

Trong năm 2025, nhiều vụ việc sai phạm liên quan đến NƠXH đã được cơ quan chức năng phát hiện và xử lý tại nhiều địa phương. Điểm chung là tình trạng mua bán NƠXH không đúng đối tượng, hồ sơ bị "phù phép", thậm chí có dấu hiệu trục lợi chính sách có tổ chức.

Bắc Ninh là một trong những địa phương xử lý quyết liệt các vi phạm. Sở Xây dựng tỉnh này đã hủy hợp đồng và thu hồi 166 căn hộ tại nhiều dự án: 54 căn tại NƠXH Bắc Từ Sơn, 7 căn tại phường Tân Hồng, 9 căn tại phường Khắc Niệm, 95 hợp đồng tại khu nhà ở công nhân CT1-CT2 thị trấn Nếnh và 1 căn tại khu dân cư số 3 phường Bắc Giang. Các chủ đầu tư được yêu cầu xóa tên và hủy hợp đồng, thu hồi căn hộ; Sở Tài nguyên - Môi trường thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; Ngân hàng Chính sách xã hội hủy hợp đồng tín dụng và thu hồi vốn vay. Ngoài ra, Sở còn phát hiện một số tổ chức, cá nhân nhận giữ chỗ, đặt cọc, quảng cáo rao bán trái phép tại các dự án chưa đủ điều kiện mở bán.

Tại Hải Phòng, Thanh tra Sở Xây dựng kiểm tra 4 dự án NƠXH (Tổng kho 3 Lạc Viên, 384 Lê Thánh Tông, 39 Lương Khánh Thiện, An Đồng) và phát hiện 14/155 hồ sơ không đủ điều kiện. Tại dự án 384 Lê Thánh Tông, 7/30 hồ sơ khai báo sai tình trạng việc làm, có người đứng tên mua nhưng thực tế không làm việc tại cơ quan liên quan. Thanh tra đề nghị công khai công tác xét duyệt, đẩy nhanh xác minh điều kiện và ngăn chặn "cò mồi" trục lợi.

Tại Lâm Đồng, kết luận thanh tra dự án NƠXH phường Nam Gia Nghĩa (Đắk Nông cũ) chỉ ra sai phạm nghiêm trọng. Thanh tra tỉnh kiến nghị chuyển hồ sơ sang Công an để điều tra hành vi mua bán nhà sai đối tượng và "nghiệm thu khống" để vay vốn ngân hàng. Chủ đầu tư huy động hơn 96 tỷ đồng từ 106 cá nhân, nhưng chỉ 7 hợp đồng đủ điều kiện; 99 hợp đồng còn lại đều không đạt quy định. Nhiều hộ đã vào ở khi dự án chưa nghiệm thu và hạ tầng chưa hoàn thiện.

Bên cạnh hành vi bán sai đối tượng, sự xuất hiện của "cò" NƠXH gây bức xúc dư luận. Tại nhiều địa phương, khi dự án vừa công bố tiếp nhận hồ sơ, người dân phải xếp hàng từ đêm, chen chúc nộp hồ sơ. Trên mạng xã hội và các nhóm môi giới, những lời mời chào "bao đậu", "giữ suất", "lo trọn gói hồ sơ" xuất hiện với giá hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng.

Không khoan nhượng với tiêu cực 

Trước tình trạng chính sách NƠXH bị méo mó, Thủ tướng Chính phủ đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu siết chặt kỷ cương, bảo đảm công bằng và minh bạch trong phát triển và phân phối NƠXH.

Trong các cuộc họp về thị trường bất động sản và an sinh nhà ở, Thủ tướng khẳng định NƠXH là chính sách nhân văn của Đảng và Nhà nước, tuyệt đối không để bị lợi dụng, trục lợi hay gây bức xúc xã hội.

Ngày 11/12/2025, Thủ tướng đã ban hành Chỉ thị 34/CT-TTg về tăng cường minh bạch và phòng, chống tiêu cực trong xét duyệt, mua bán, cho thuê NƠXH. 

Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Xây dựng liên tiếp ban hành văn bản chấn chỉnh. Bộ yêu cầu các địa phương công khai thông tin dự án NƠXH ít nhất 30 ngày trước khi tiếp nhận hồ sơ, đồng thời hướng dẫn cụ thể về điều kiện, giấy tờ để người dân chuẩn bị đầy đủ, tránh tình trạng "nhờ vả", "chạy chọt". Bộ cũng nhấn mạnh trách nhiệm của chủ đầu tư không được nhận tiền giữ chỗ, đặt cọc trái quy định và phải phối hợp với chính quyền địa phương bảo đảm an ninh trật tự khi tiếp nhận hồ sơ.

Song song với các biện pháp quản lý, Bộ Xây dựng tham mưu Chính phủ hoàn thiện khung pháp lý. Các nghị định hướng dẫn Luật Nhà ở đã được sửa đổi, bổ sung theo hướng làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, chính quyền địa phương và tăng chế tài xử phạt. Dự thảo quy định xử phạt hành chính về xây dựng đang được xây dựng với mức phạt lên tới hàng trăm triệu đồng, kèm biện pháp khắc phục hậu quả như buộc thu hồi NƠXH bán sai đối tượng.

Việc các sai phạm được phát hiện, xử lý và chỉ đạo quyết liệt từ Chính phủ cho thấy quyết tâm không khoan nhượng với tiêu cực. Minh bạch hóa thông tin, siết chặt khâu xét duyệt, tăng hậu kiểm và xử lý nghiêm vi phạm là những giải pháp căn cơ để lập lại trật tự.

Sai phạm vẫn tiếp diễn

Nhiều vụ việc được phát hiện, nhiều sai phạm đã được xử lý. Thế nhưng, trên thực tế, các sai phạm vẫn tiếp diễn, cho thấy thực tế đáng lo ngại: Nếu không kiểm soát chặt chẽ, chính sách NƠXH dễ trở thành "mảnh đất màu mỡ" cho lợi ích nhóm và đầu cơ trá hình. Người chịu thiệt thòi nhất chính là những người lao động, công nhân, người thu nhập thấp- đối tượng mà chính sách này hướng tới.

Vụ án làm giả giấy tờ để trục lợi mua NƠXH tại Dự án NƠXH Khu dân cư Đại Thắng, tỉnh Thái Nguyên vừa bị cơ quan công an khởi tố là một ví dụ điển hình.

Để gom được 6 suất mua NƠXH tại dự án khu dân cư Đại Thắng, đối tượng đầu cơ đã không đứng tên trực tiếp, mà lần lượt đưa cả con, cháu, thậm chí thông gia vào danh sách làm hồ sơ đăng ký.

Những hồ sơ này được mang đi xin xác nhận tại nhiều cơ quan, tổ chức khác nhau. Từ thu nhập, tình trạng nhà ở đến nơi cư trú, tất cả đều được hợp thức hóa, đủ để biến những người không có nhu cầu thực sự thành đối tượng đủ điều kiện mua NƠXH. Trên giấy tờ là đúng quy trình, nhưng bản chất là một đường dây lách luật có tính toán.

Hiện nay cơ quan Công an tỉnh Thái Nguyên đã khởi tố vụ án, khởi tố 3 đối tượng để điều tra hành vi trục lợi chính sách tại Dự án NƠXH Khu dân cư Đại Thắng, phường Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. Tại dự án này, Chủ đầu tư là Công ty CP TNG Land đã ký hơn 300 hợp đồng mua bán, với tổng số tiền đặt mua trên 200 tỷ đồng.

Trong tổng số hơn 300 hồ sơ đã được ký kết đến thời điểm này cơ quan công an đã xác minh có ít nhất 30 hồ sơ vi phạm có dấu hiệu làm giả. Những căn hộ vốn dành cho người thu nhập thấp đã bị "đi chệch địa chỉ", rơi vào tay những người không thuộc diện được thụ hưởng chính sách.

Vụ việc không chỉ cho thấy thủ đoạn trục lợi ngày càng tinh vi, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về công tác thẩm tra, giám sát trong quá trình xét duyệt NƠXH.

Nếu như cơ quan chức năng không “quan cách” sau khi nắm bắt thông tin phản ánh chỉ bằng yêu cầu chủ đầu tư giải trình mà tự mình “hậu kiểm” hồ sơ do chính mình xét duyệt thì hẳn vụ việc đã được ngăn chặn từ sớm.

Việc trục lợi chính sách NƠXH không chỉ gây thiệt hại cho người dân, mà còn làm giảm niềm tin vào chính sách nhà ở. Nhiều người có nhu cầu thực sự, nhất là người trẻ và công nhân tại các đô thị lớn, bị tác động tâm lý, e ngại tham gia chương trình. Một số người phải tìm đến nhà ở thương mại với giá cao hơn, làm tăng áp lực về tài chính và góp phần đẩy giá bất động sản lên cao.

Việc Công an tỉnh Thái Nguyên khởi tố vụ án, tạm giam các bị can là động thái cần thiết và kịp thời, thể hiện thông điệp rõ ràng: chính sách an sinh không phải vùng xám để trục lợi. Tuy nhiên, xử lý hình sự chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là bịt các lỗ hổng đã bị lợi dụng.

Đã đến lúc việc xét duyệt mua NƠXH phải được đặt trong một cơ chế giám sát đa tầng: kiểm tra chéo giữa các cơ quan quản lý, ứng dụng dữ liệu số để xác minh điều kiện thực tế, và ràng buộc trách nhiệm cụ thể của chủ đầu tư, đơn vị tư vấn nếu để xảy ra sai phạm. Không thể để “thiện chí” của chính sách bị đặt cược vào đạo đức nghề nghiệp của một vài cá nhân môi giới.

Vụ án ở Thái Nguyên vì thế không chỉ là câu chuyện xử lý ba “cò đất”, mà là phép thử đối với quyết tâm làm trong sạch chính sách NƠXH. Khi Nhà nước đã dành nguồn lực lớn cho an sinh, thì từng căn hộ phải đến đúng người, đúng nhu cầu, đúng mục đích. Nếu không, cái giá phải trả không chỉ là thất thoát chính sách, mà là sự xói mòn niềm tin, thứ tài sản vô hình nhưng vô cùng đắt giá của xã hội.