Sự kiện được tổ chức hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946 – 2026).
Với 35 tham luận của các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ và những người từng gắn bó với ông, hội thảo đã góp thêm nhiều tư liệu, hồi ức và góc nhìn về cuộc đời, sự nghiệp của một người cán bộ văn hóa tận tụy.
Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam đánh giá Lê Hồng Dương là người cán bộ quản lý có tâm huyết, tầm nhìn và trách nhiệm sâu sắc với văn hóa quê hương. Theo ông, một trong những giá trị nổi bật trong phương thức làm việc của Lê Hồng Dương là biết trân trọng những người nắm giữ di sản, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ kế cận và tập hợp đội ngũ chuyên môn cùng tham gia bảo tồn.
Ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh cũng nhấn mạnh bài học về tầm nhìn dài hạn, sự sâu sát cơ sở và vai trò chủ thể của cộng đồng trong công tác bảo tồn di sản.
Đáng chú ý, tại hội thảo, tập ký chân dung “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc” của hai tác giả Cao Thâm và Thái Hà được giới thiệu. Cuốn sách tập hợp những tư liệu, ký ức và câu chuyện từ các cán bộ, cộng sự từng công tác dưới sự quản lý của ông, góp phần phác họa rõ hơn chân dung một nhà quản lý văn hóa tận tụy với quê hương.
Trong dòng chảy lịch sử văn hóa dân tộc, có những con người không trực tiếp sáng tác nên những làn điệu dân ca, không phải nghệ nhân tạo ra những tác phẩm nghệ thuật, nhưng lại có công lao đặc biệt trong việc đánh thức, gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống. Nhà văn hóa Lê Hồng Dương là một con người như thế. Với gần 20 năm trên cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc, ông đã dành nhiều tâm huyết cho sự nghiệp bảo tồn, phục hồi và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc, để những di sản quý báu của cha ông tiếp tục hiện diện và lan tỏa trong đời sống hôm nay.Người cán bộ văn hóa mang nặng tình yêu quê hương.
Vùng đất Kinh Bắc từ lâu đã được biết đến là cái nôi của nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Nơi đây lưu giữ những làn điệu Quan họ mượt mà, những bức tranh dân gian Đông Hồ giàu ý nghĩa nhân sinh, những lễ hội truyền thống, đình, đền, chùa cổ cùng nhiều phong tục, tập quán được bồi đắp qua bao thế hệ.
Nhưng di sản, dù giàu giá trị đến đâu, cũng không thể tự mình tồn tại nếu thiếu những con người biết trân trọng, bảo vệ và tạo điều kiện để di sản tiếp tục được trao truyền. Trong hành trình ấy, Nhà văn hóa Lê Hồng Dương đã để lại dấu ấn sâu đậm bằng tư duy quản lý có tầm nhìn, tinh thần trách nhiệm và tình yêu tha thiết đối với văn hóa quê hương.
Sinh năm 1921, quê tại thôn Đỗ Xá, Bắc Ninh, ông tham gia cách mạng từ năm 1945, từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác trong lĩnh vực chính trị, quân sự và tuyên huấn. Từ năm 1963 đến năm 1983, trên cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc, ông đã dành nhiều công sức xây dựng nền tảng văn hóa địa phương, trực tiếp chỉ đạo các hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi và phát huy những giá trị truyền thống.
Điều đáng trân trọng ở ông không chỉ nằm ở những công việc đã thực hiện, mà còn ở cách nhìn nhận về văn hóa. Đối với Lê Hồng Dương, bảo tồn di sản không đơn thuần là lưu giữ những hiện vật hay ghi chép lại những giá trị đã có. Quan trọng hơn, phải làm sao để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng, được nghệ nhân thực hành, được thế hệ trẻ tiếp nhận và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của nhân dân.
Một trong những dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp của Nhà văn hóa Lê Hồng Dương là những đóng góp đối với quá trình phục hồi, bảo tồn và phát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh.
Thời điểm đó, Quan họ chủ yếu được lưu truyền trong sinh hoạt cộng đồng tại các làng quê. Những câu hát giao duyên, lề lối sinh hoạt, phong cách ứng xử của người Quan họ được gìn giữ thông qua các nghệ nhân và những thế hệ người dân địa phương. Trước yêu cầu bảo tồn một loại hình nghệ thuật dân gian có giá trị đặc biệt, ông đã quan tâm tổ chức sưu tầm, nghiên cứu những làn điệu cổ, huy động các nhà nghiên cứu, nhạc sĩ, cán bộ chuyên môn và nghệ nhân cùng tham gia.
Không chỉ dừng lại ở việc ghi chép, ký âm, ghi âm những làn điệu Quan họ, công tác bảo tồn còn hướng đến việc tìm hiểu phong cách diễn xướng, lề lối sinh hoạt và những nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng Quan họ.
Đặc biệt, ông chú trọng xây dựng lực lượng kế cận, tạo điều kiện để các diễn viên trẻ về những làng Quan họ gốc học hát trực tiếp từ nghệ nhân. Đây là cách làm có ý nghĩa lâu dài, bởi những giá trị văn hóa phi vật thể không thể chỉ được lưu giữ trong sách vở mà phải được truyền dạy bằng chính sự thực hành, trải nghiệm và tình yêu của con người.
Việc thành lập Đội Quan họ, sau đó phát triển thành Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh vào tháng 1/1969, là một dấu mốc đáng nhớ. Từ không gian sinh hoạt cộng đồng làng xã, những làn điệu Quan họ từng bước được giới thiệu rộng rãi hơn tới công chúng, góp phần tạo dựng nền tảng cho sự phát triển của loại hình nghệ thuật đặc sắc này.
Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy công lao của Lê Hồng Dương không chỉ nằm ở việc khôi phục một loại hình nghệ thuật, mà còn ở việc góp phần bảo vệ môi trường văn hóa, những con người và phương thức trao truyền đã làm nên bản sắc Quan họ. Những nền tảng đó tiếp tục được các thế hệ sau kế thừa, góp phần vào hành trình UNESCO ghi danh Dân ca Quan họ Bắc Ninh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009.
Nếu Quan họ là tiếng lòng của người Kinh Bắc thì tranh dân gian Đông Hồ chính là một phần ký ức văn hóa được lưu giữ qua từng nét khắc, từng màu sắc và từng câu chuyện dân gian.
Trong quá trình phát triển của xã hội, nghề làm tranh Đông Hồ từng đứng trước nguy cơ mai một. Nhận thức được giá trị của dòng tranh dân gian này, năm 1967, ông Lê Hồng Dương cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ các nghệ nhân và bàn giải pháp khôi phục nghề truyền thống.
Cách làm của ông thể hiện sự quan tâm toàn diện đối với một di sản văn hóa. Không chỉ chú trọng bảo vệ những bản khắc gỗ có giá trị, ông còn quan tâm đến nguyên liệu, kỹ thuật in tranh, kinh nghiệm nghề nghiệp và điều kiện duy trì hoạt động sản xuất của các gia đình nghệ nhân.
Ngành Văn hóa cử cán bộ bám sát cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu, tìm giải pháp kết nối tiêu thụ sản phẩm, qua đó góp phần tạo điều kiện để nghề truyền thống có cơ hội tiếp tục tồn tại.
Đây là một bài học có giá trị đến hôm nay: bảo tồn làng nghề không thể chỉ dừng lại ở việc trưng bày sản phẩm hay lưu giữ công cụ sản xuất, mà cần bảo vệ cả người nghệ nhân, tri thức nghề nghiệp và môi trường sáng tạo. Khi người nghệ nhân còn có điều kiện thực hành nghề, khi kỹ thuật truyền thống còn được trao truyền, di sản mới thực sự có sức sống.
Bên cạnh Quan họ và tranh Đông Hồ, ông còn dành sự quan tâm đến nghệ thuật múa rối nước Đồng Ngư, các di tích lịch sử, đình, đền, chùa cổ; đồng thời chỉ đạo xây dựng, phát triển các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp như chèo, tuồng, kịch và dân ca Quan họ.
Với những đóng góp xuất sắc, năm 1978, ông được UNESCO trao Bằng Danh dự vì những nỗ lực gìn giữ các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hóa to lớn. Ông còn được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Ba.
Nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của Nhà văn hóa Lê Hồng Dương, điều đọng lại không chỉ là những danh hiệu, phần thưởng hay những công trình đã được ghi nhận. Giá trị lớn hơn chính là tư duy và trách nhiệm của một người làm văn hóa: biết nhận diện những giá trị có nguy cơ mai một, biết trân trọng nghệ nhân, biết tập hợp trí tuệ tập thể và quan trọng hơn cả là tạo điều kiện để di sản tiếp tục được sống trong cộng đồng.
Tiêu điểm
Bình luận bài viết