Không còn chỉ là cuộc chơi của thiết kế chip và wafer

Trong nhiều thập kỷ, ngành bán dẫn thường được nhìn nhận như một lĩnh vực công nghệ cao với khoảng cách lớn giữa các quốc gia dẫn đầu và phần còn lại của thế giới. Tuy nhiên, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), xe điện, trung tâm dữ liệu, điện toán hiệu năng cao và tự động hóa công nghiệp đang khiến cấu trúc ngành thay đổi nhanh hơn dự báo của nhiều chuyên gia. Bán dẫn ngày nay không còn chỉ là câu chuyện của chip. Đó là câu chuyện về năng lực sản xuất, khả năng tích hợp hệ thống, nguồn nhân lực kỹ thuật, hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ và vị trí trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sự thay đổi này đang kéo theo một làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng trên phạm vi toàn cầu. Các doanh nghiệp công nghệ lớn đẩy mạnh đa dạng hóa sản xuất, tìm kiếm hệ sinh thái mới và mở rộng mạng lưới đối tác tại nhiều quốc gia. Trong bối cảnh đó, Đông Nam Á nổi lên như một khu vực được quan tâm nhiều hơn nhờ năng lực sản xuất điện tử, chi phí cạnh tranh và tốc độ phát triển công nghiệp.

Việt Nam đang nằm trong dòng dịch chuyển đó, sự hiện diện ngày càng lớn của các doanh nghiệp điện tử quốc tế, nền tảng sản xuất mở rộng và nhu cầu nhân lực kỹ thuật tăng nhanh đang tạo ra những điều kiện thuận lợi ban đầu. Tuy nhiên, khi cơ hội ngày càng rõ ràng hơn, câu hỏi quan trọng không còn là liệu Việt Nam có tham gia vào ngành bán dẫn hay không, mà là nên tham gia bằng cách nào để tạo ra giá trị dài hạn.

Trong nhận thức phổ biến, ngành bán dẫn thường gắn với những nhà máy chế tạo wafer trị giá hàng tỷ USD hoặc các doanh nghiệp thiết kế chip hàng đầu thế giới. Điều này khiến nhiều quốc gia đang phát triển xem bán dẫn là lĩnh vực có rào cản quá lớn. Tuy nhiên, cấu trúc chuỗi giá trị hiện nay đang mở rộng. Sự tăng trưởng của AI, xe điện và các thiết bị kết nối đang tạo ra nhu cầu mới ở nhiều công đoạn khác nhau của chuỗi cung ứng. Packaging, testing, MEMS, cảm biến, vật liệu, tự động hóa sản xuất và các công nghệ hỗ trợ đang ngày càng trở thành những mắt xích quan trọng. Điều này mở ra khả năng tiếp cận khác cho những nền kinh tế đang xây dựng năng lực công nghiệp công nghệ cao.

Thay vì tham gia đồng thời vào toàn bộ chuỗi giá trị, nhiều quốc gia đang lựa chọn cách tiếp cận theo từng phân khúc, tập trung vào các mắt xích phù hợp với năng lực hiện hữu trước khi mở rộng sang những công đoạn phức tạp hơn. Với Việt Nam, đây có thể là cách tiếp cận thực tế hơn trong giai đoạn đầu phát triển hệ sinh thái bán dẫn.

 Packaging, testing và MEMS đang thay đổi vai trò

Một trong những thay đổi lớn nhất của ngành hiện nay là vai trò ngày càng tăng của Advanced Packaging. Trong nhiều năm, packaging chủ yếu được nhìn nhận là công đoạn cuối trong quy trình sản xuất chip. Tuy nhiên, với sự phát triển của AI và điện toán hiệu năng cao, packaging đang dần trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất xử lý, khả năng tích hợp, tiêu thụ điện năng và chi phí.

Điều này khiến đóng gói tiên tiến không còn là hoạt động mang tính hỗ trợ mà trở thành một phần chiến lược của chuỗi giá trị. Song song đó, testing cũng đang có vai trò lớn hơn khi độ phức tạp của sản phẩm bán dẫn liên tục tăng.

Ở một hướng khác, MEMS và công nghệ cảm biến tiếp tục mở rộng ứng dụng trong sản xuất thông minh, xe điện, thiết bị y tế, robot công nghiệp và Internet of Things. Đây là những lĩnh vực có mối liên hệ trực tiếp với hệ sinh thái điện tử và tự động hóa mà Việt Nam đang từng bước xây dựng.

Sự dịch chuyển này đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu những mắt xích mới nổi có thể trở thành điểm khởi đầu phù hợp hơn cho Việt Nam trong quá trình tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu?

Thách thức lớn nhất có thể không nằm ở công nghệ

Nếu nhìn từ góc độ đầu tư, công nghệ luôn là chủ đề được nhắc đến đầu tiên. Nhưng trong thực tế, khoảng cách lớn nhất đôi khi lại nằm ở năng lực triển khai.

Ngành bán dẫn đòi hỏi mức độ liên kết rất cao giữa doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan quản lý, công nghiệp hỗ trợ và nguồn nhân lực kỹ thuật. Thiếu một trong những cấu phần này, quá trình nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị sẽ trở nên khó khăn hơn nhiều.

Việt Nam hiện đã có lợi thế về sản xuất điện tử, nhưng vẫn đối mặt với nhiều bài toán về nhân lực chất lượng cao, năng lực nghiên cứu ứng dụng, khả năng nội địa hóa chuỗi cung ứng và mức độ liên kết hệ sinh thái.

Điều này khiến cuộc thảo luận về bán dẫn ngày càng chuyển từ “công nghệ nào nên phát triển” sang “năng lực nào cần được xây dựng”.

Khi hệ sinh thái còn đang trong quá trình hình thành, khoảng cách giữa nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường luôn là một trong những rào cản lớn nhất. Đó là lý do các diễn đàn chuyên sâu trở thành cầu nối bắt buộc để gắn kết các góc nhìn từ chính sách, đầu tư, công nghệ đến sản xuất và nhân lực.

Quy tụ nhiều góc nhìn từ hệ sinh thái bán dẫn và điện tử

Ở góc độ chính sách và hệ sinh thái công nghệ cao, PGS. TS. Lê Quốc Cường - Phó Trưởng Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh (SHTP) sẽ mang đến góc nhìn về định hướng phát triển ngành và vai trò của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Từ phía doanh nghiệp quốc tế, ông Tom Nguyễn - Phó Chủ tịch Kinh doanh Siargo Ltd cùng ông Liji Huang - Chủ tịch & CEO Siargo Ltd dự kiến chia sẻ về xu hướng MEMS, cảm biến và nhu cầu mới của thị trường công nghệ.

Khía cạnh nghiên cứu và phát triển được bổ sung thông qua góc nhìn của GS. TSKH Từ Trung Chấn - Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học, Viện Nghiên cứu Công nghệ cao ASIAN và TS. Ngô Đắc Thuần - Chủ tịch HĐQT Công ty CP IP Group, tập trung vào năng lực công nghệ và khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong khi đó, các góc nhìn từ doanh nghiệp và chuỗi cung ứng sẽ được làm rõ hơn qua chia sẻ của ông Trương Gia Bảo - Chủ tịch Liên minh ngành bán dẫn và ông Tony Phong Trương - Tổng Giám đốc Semiconductor Test Corp Vietnam, với các nội dung liên quan đến nguồn nhân lực, testing, packaging và khả năng tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái toàn cầu.

Khi cạnh tranh công nghệ ngày càng gắn với khả năng triển khai thực tế, bài toán của ngành bán dẫn Việt Nam có lẽ không chỉ nằm ở việc đi nhanh đến đâu, mà còn ở việc lựa chọn đúng điểm khởi đầu để xây dựng năng lực dài hạn. 

                                                         Minh Ngô- Hồ Tĩnh