Hà Nội
Thứ 6, 20/11/2026
Nhiều mây
24°C

Tiếng ngân từ hòn đất sét nung

20/11/2026 20:53
Tạp chí điện tử Hòa Nhập trân trọng giới thiệu tới quý bạn đọc Truyện ngắn: "Tiếng ngân từ hòn đất sét nung" của tác giả Vũ Phong Cầm. Từ hòn đất sét mộc mạc đến những viên gạch, viên ngói mang tiếng ngân trong trẻo, hành trình của người gắn bó với nghề gốm là câu chuyện về lao động, sự kiên trì và khát vọng đổi mới. Qua những năm tháng thăng trầm, tình yêu nghề và tâm huyết với người lao động vẫn được gìn giữ, tiếp nối.
Tiếng ngân từ hòn đất sét nung


Một người đàn ông ngoài tuổi thất thập cầm viên ngói mới, tay kia cầm chiếc vồ sắt nhỏ, khẽ gõ lên mặt ngói. Tiếng coong… coong… vang lên trong trẻo, gọn ghẽ. Một người trong đoàn khách khẽ nói:

  • Chủ tịch HĐQT mà trực tiếp giới thiệu sản phẩm à?

Trọng, Trưởng phòng thị trường, khẽ đáp:

  • Sếp Điền vẫn thế.

Một người đàn ông đứng gần kệ trưng bày cúi xuống, cầm viên ngói lên ngắm nghía. Ông xoay qua xoay lại, dùng ngón tay gõ nhẹ vào cạnh viên ngói rồi quay sang người bên cạnh, trao đổi vài câu. Trọng bước tới, đón lại viên ngói, đặt vào vị trí cũ.

  • Mời các anh xem. Mong các anh chọn được sản phẩm vừa ý.

Ông Điền cầm một viên ngói khác, đưa chiếc vồ cho vị khách đứng gần nhất.

  • Anh thử xem!

Người khách đón lấy chiếc vồ, gõ vào mặt ngói. Tiếng coong… coong… đanh gọn. Ông ngắm viên ngói, mỉm cười:

  • Chúng tôi đang tìm vật liệu cho một trong những dự án đô thị lớn nhất Việt Nam. Khối lượng nhiều, tiến độ gấp, nên phải xem kỹ cả chất lượng sản phẩm lẫn khả năng đáp ứng.

  • Vâng.

  • Chúng tôi đã nghe danh thương hiệu Gốm Sơn Hà-Đông Bắc.

Ông Điền khẽ gật đầu. Trọng tiếp lời, giới thiệu ngắn gọn về nhà máy và những dòng sản phẩm chủ lực. Đoàn khách vừa nghe vừa xem các mẫu gạch, ngói trên kệ trưng bày. Một người đàn ông đeo kính cúi xuống rút thước đo, rồi dùng ngón tay búng nhẹ lên bề mặt viên gạch. Những tiếng trao đổi khe khẽ xen lẫn câu hỏi về màu sắc, trọng lượng, khả năng chống rêu mốc và độ bền trong môi trường biển nhiều hơi muối.

Ông Trì, Giám đốc Dự án đô thị Thăng Long Xanh, trưởng đoàn khách, chăm chú quan sát. Ông cầm viên ngói vừa được thử, đưa lên ngang tầm mắt, nghiêng qua nghiêng lại dưới ánh đèn rồi trao đổi vài câu với người đi cùng. Sau đó, ông quay sang ông Điền:

  • Nếu thuận tiện, chúng tôi muốn xem nơi làm ra những sản phẩm này.

  • Vâng! Mời các anh xuống nơi sản xuất.

Ông Điền dẫn đoàn khách rời phòng trưng bày. Khuôn viên nhà máy rợp bóng cây. Dọc lối đi, những tán cây xanh đan nhau, chỗ quả trĩu cành, chỗ hoa đang nở, thu hút ong bướm chập chờn trong nắng.

Trọng đưa tay chỉ những dãy nhà xưởng nối tiếp nhau, nơi những bức bích họa trải dài trên tường.

  • Nhà máy có gần một nghìn năm trăm mét vuông tranh bích họa.

Một vị khách ngước nhìn những bức tranh, rồi chỉ lên những hình vẽ trên mặt kính:

  • Tuyệt thật! Đến cả mặt kính cũng được đưa vào tác phẩm. Hẳn phải là những họa sĩ rất tài hoa.

Mấy người trong đoàn góp thêm lời nhận xét. Không khí dần cởi mở. Từ phía nhà xưởng, âm thanh rộn ràng của máy nghiền đất, máy đùn gạch và những cánh tay robot thay sức người vọng ra, hòa vào tiếng chuyện trò của khách tham quan.

Đến một phân xưởng, ông Trì đưa mắt nhìn dọc dây chuyền sản xuất. Ông không nói gì, chỉ bước chậm lại, chăm chú quan sát. Những người thợ vẫn mải mê với công việc. Thấy khách đi qua, người đứng máy khẽ gật đầu chào; người ở vị trí thuận tiện thì dừng tay, cúi đầu đáp lễ. Những cử chỉ giản dị khiến đoàn khách cảm thấy được đón tiếp bằng sự chân thành.

Một thành viên trong đoàn ghé hỏi Trọng về công đoạn xử lý nguyên liệu đầu vào. Trọng chỉ tay về phía dây chuyền nghiền, giải thích đôi điều. Nghe nhắc đến công nghệ nghiền khô siêu mịn, người khách quay hẳn lại, hỏi thêm. Ông Trì cũng dừng chân, hướng mắt về phía dây chuyền.

Ông Điền đứng bên cạnh, chờ mọi người quan sát xong mới lên tiếng:

  • Muốn làm ra viên ngói có tiếng ngân như các anh vừa nghe, phải bắt đầu từ khâu xử lý nguyên liệu. Chỉ một công đoạn không đạt, những công đoạn sau khó mà bù lại được.

Ông Trì nhìn dây chuyền thêm một lúc rồi mới bước tiếp. Chuyến tham quan chỉ vừa bắt đầu, nhưng những gì đang hiện ra trước mắt đã khác với hình dung ban đầu của ông về một nhà máy gạch ngói.

Đoàn khách theo ông Điền rời nhà xưởng, đi đến một không gian vừa lạ vừa quen. Họ dừng chân trước chiếc cổng làng cổ xây bằng gạch, ngói Sơn Hà, không trát vữa. Cổng tam quan chùa, nghi môn đền cổ, miếu nghinh phong, lầu vọng cảnh… mỗi công trình một dáng vẻ, nhưng đều được tạo nên từ hòn đất sét nung. Những viên gạch, viên ngói mộc mạc như đang kể câu chuyện về hồn xưa đất Việt.

Mấy vị khách nữ đến trước, vui vẻ tạo dáng dưới bức phù điêu ghi nhận sự bảo trợ của UNESCO dành cho Tổ hợp Gốm Sơn Hà. Các nhiếp ảnh gia giơ máy, đèn flash liên tiếp lóe sáng.

Thấy đoàn ông Điền tới, mọi người vui vẻ chào hỏi nhau.

  • Đây là viên gạch xác lập kỷ lục thế giới về kích thước.

Trọng đưa tay chỉ viên gạch khổng lồ dựng nghiêng, thoạt nhìn chẳng khác nào một tảng đá lớn vừa xẻ ra từ núi. Ông Trì bước lại gần. Người đeo kính trong đoàn rút thước cuộn, định đo, rồi lại cất vào túi, lắc đầu:

  • Làm ra đã khó, nung thế nào để giữ được hình dáng này?

Trọng nói vắn tắt về công nghệ cùng những yêu cầu khắt khe trong quá trình sản xuất. Một vị khách hỏi thêm về quá trình nghiên cứu. Người khác mải chụp ảnh, xuýt xoa. Ông Điền không giải thích. Ông cầm chiếc vồ sắt nhỏ, gõ nhẹ lên viên gạch lát nền mỏng mà rộng như chiếc sập bự ở đình làng cổ. Tiếng coong… coong… đanh và gọn, như tiếng kim loại chạm nhau.

Đến phòng truyền thống, Trọng giới thiệu vắn tắt những thành tựu nổi bật của Gốm Sơn Hà: Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ, hơn chục lần xác lập kỷ lục thế giới, gần bốn mươi kỷ lục quốc gia cùng nhiều bằng sáng chế độc quyền. Giọng Trọng mộc mạc. Chiếc bút trình chiếu trong tay anh lần lượt hướng về những tấm bằng vinh danh và những chiếc cúp vàng được trưng bày trang trọng.

Ông Trì đứng lặng, không nói lời nào.

Khi Trọng giới thiệu ông Điền được Viện Đại học Kỷ lục Thế giới vinh danh là viện sĩ, giáo sư danh dự, phía dưới chợt có tiếng xì xào. Âm thanh rất khẽ, chỉ người đứng gần mới nghe được. Câu chuyện đứt quãng, lọt đến tai người khác chỉ còn vài tiếng:

  • …Nhà nông, chữ nghĩa ăn đong… Mà…

Sáng hôm sau, mắt ông Điền thâm quầng. Vừa gặp Trọng, ông đã ghé hỏi:

  • Câu “…chữ nghĩa ăn đong” hôm qua, cậu khách nào nói thế? Anh có nghe rõ không?

  • Dạ, họ nói bâng quơ, cháu chỉ nghe lõm bõm.

  • Họ giễu cợt mình chăng?

  • Không đâu bác. Cháu nghe loáng thoáng, hình như họ trầm trồ, khen bác có chí nên…

Ông Điền im lặng một lúc. Rồi ông nói, giọng trầm xuống:

  • Thuở nhỏ, chuyện học hành phải nhường chỗ cho miếng ăn. Con chữ dừng lại khi chúng bạn còn tiếp tục đến trường.

  • Vâng, cháu biết. Bác vừa làm thợ, vừa học bổ túc văn hóa, rồi theo học đại học tại chức.

Ông Điền nhìn xa xăm:

  • Có những trang sách phải đợi đến lúc người khác đã nghỉ ngơi mới mở ra. Có những buổi đến lớp nối tiếp sau một ngày làm việc mệt nhoài.

  • Vâng!

  • Rồi tiền học, tiền gạo góp, đồng lương thời bao cấp phải căn cơ từng đồng. Đường học hành đã dang dở thì phải học lại, đi tiếp. Có cái chữ mới mong kiếm được cái cần câu cơm.

Trọng bật cười trước cách nói mộc mạc của ông. Ông Điền cũng cười theo. Tiếng cười vừa dứt, ông chợt nhớ lại chuyện cũ.

Hồi mới nghỉ hưu, có lần ông đến nhà ông Sĩ, nguyên Bí thư Đảng ủy cơ quan, người đã nghỉ hưu trước ông hai năm, rủ bạn cùng đi đám cưới con một người quen chung. Hôm ấy, vợ ông Sĩ vắng nhà. Hai người ngồi hết tuần trà này đến tuần trà khác. Sát giờ nhà đám khai tiệc, ông Sĩ vẫn chưa có ý đứng dậy. Mãi sau, vợ ông mới về.

Điền ngồi ngoài phòng khách, vô tình nghe tiếng vợ ông Sĩ nói vọng từ trong nhà:

  • Ông quên rồi à? Hồi cưới thằng Út, mình đến tận nhà mời mọc tử tế. Đến lúc tôi kiểm tiền mừng, chẳng thấy tên nhà ấy đâu!

  • Ơ hay, hai đứa trước họ đến mừng rồi thấy!

Những lời sau đó nhỏ dần, không còn nghe rõ. Một lúc lâu, ông Sĩ mới bước ra, vẻ mặt cố làm ra bình thản:

  • Bác đi trước nhé. Chiều vợ chồng tôi đến mừng cháu sau.

Ông Điền bảo mình nhìn bạn mà ái ngại. Và vẫn nhớ tiếng cửa két sắt đóng đánh sầm một cái. Rồi ông Sĩ bước ra, cố giữ vẻ tự nhiên trước mặt khách.

Hôm ấy, về đến nhà, ông Điền ngồi lặng hồi lâu. Ông đưa hai bàn tay lên trước mặt. Những vết chai sần, những ngón tay từng quen với đất, với gạch ngói vẫn còn đó. Ông xoay nhẹ hai bàn tay, như nhìn lại một quãng đời đã qua. Nghỉ hưu đâu có nghĩa là đôi tay này đã hết việc.

Ký ức ấy dần lắng xuống.

  • Sao bác lại chọn nghề này?

Trọng hỏi.

  • “Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”, các cụ dạy vậy.

Ông Điền đáp. Cả đời công tác, ông đã gắn bó với hòn đất sét nung. Đất cho ông cái nghề, cái ăn, cái vốn liếng của một đời lao động. Nhưng càng gắn bó, ông càng hiểu đất không chỉ nằm yên trong lòng đồi để chờ người ta đào lên. Qua bàn tay người thợ, nó thành gạch, thành ngói, thành mái nhà che mưa nắng, thành những công trình còn lại với thời gian.

Trọng nhận ra ông Điền đang nhìn mình chăm chú. Anh hơi lúng túng. Một lát sau, ông Điền quay đi, chậm rãi nói:

  • Khi tôi bằng tuổi anh, tôi đã thấy người ta dùng đất sét san nền. Đô thị mới cứ thế mọc lên trên những mỏ đất sét. Móng nhà đặt trên đụn vàng mà chẳng hay.

Trọng ngẫm nghĩ rồi hỏi:

  • Có nghĩa là phải khai thác hết tài nguyên, đóng cửa mỏ, hoàn nguyên xong mới cho xây dựng trên đất ấy, bác nhỉ?

Ông Điền khẽ lắc đầu. Có những thứ một khi đã mất thì khó lấy lại. Còn mỏ đất của Tổ hợp Gốm Sơn Hà, thực chất là một quả đồi chỉ lơ thơ những cây keo còi cọc. Vậy mà gần hai thập kỷ qua, ông phải chống chọi với đủ loại người để giữ lấy nó. Có kẻ tìm đến nhà, chìa chiếc va li tiền, hòng mua lại quyền thuê đất. Có người vẽ cả dự án sân golf chồng lên mỏ đất. Lại có kẻ dọa dẫm, rằng nếu ông cố giữ, có ngày sẽ mất trắng.

Ông Điền ngẩng nhìn những đám mây lững lờ trôi trên cao:

  • Tôi sắp tám mươi rồi. Tuổi như ngọn đèn trước gió. Nhưng các cháu còn phải giữ niêu cơm cho gần nghìn công nhân Sơn Hà, còn bao miệng ăn trông vào đó.

Trọng thấy cay xè nơi cuống họng. Ông Điền đã ở tuổi xưa nay hiếm mà vẫn canh cánh chuyện làm ăn, chuyện bát cơm của gần nghìn người thợ. Gắn bó lâu năm với Gốm Sơn Hà, Trọng hiểu những nỗi lo ông Điền mang theo mỗi ngày. Bây giờ, sản xuất đã dần ổn định, điều ông trăn trở là làm sao để những viên gạch, viên ngói có chỗ đứng vững chắc trên thị trường, để đời sống người thợ ngày một khấm khá hơn.

Gian truân nhất là những ngày đầu xây dựng nhà máy, huy động vốn đầu tư công nghệ. Đó là một năm bão nối tiếp bão, việc làm ăn khó khăn, nhưng ông Điền vẫn quyết định dồn sức cho cơ nghiệp mới. Các cổ đông đã trút cạn hầu bao. Có những tháng người thợ không được lĩnh lương. Ông Điền tháo cả chiếc nhẫn cưới trên tay, góp vào việc xây dựng cơ xưởng, mua sắm máy móc. Vậy mà tiền vẫn thiếu trước hụt sau. Gốm Sơn Hà đặt hy vọng vào khoản vay ngân hàng để hoàn thiện dây chuyền công nghệ mới, sớm đưa nhà máy vào sản xuất.

Một hôm, khi ông Điền đang xem bản vẽ lắp đặt thiết bị, Trọng bước vào. Anh đặt tập hồ sơ lên bàn, ngập ngừng một lúc rồi nói:

  • Ngân hàng chưa quyết định cho vay, bác ạ. Họ yêu cầu xem xét lại phương án.

Đầu bút trong tay ông Điền khựng lại. Ông lật mấy trang hồ sơ, im lặng hồi lâu rồi đứng dậy:

  • Ra ngoài kia xem nào.

Nhà xưởng đã dựng lên. Vài cỗ máy được đưa về, phủ bạt nằm chờ. Những vị trí lắp đặt còn bỏ trống, dây chuyền chưa thể vận hành. Ông Điền dừng trước một cỗ máy, đưa tay phủi lớp bụi bám trên mép bạt. Một khoản tiền lớn đã đổ vào đây, nhưng muốn đi tiếp, ông vẫn cần số vốn vượt quá khả năng xoay xở lúc này.

  • Giờ tính sao hả bác?

Trọng hỏi.

Ông Điền không đáp ngay. Gió lùa qua sân, góc bạt phập phồng rồi xẹp xuống. Ông nhìn những cỗ máy im lìm, bàn tay vẫn đặt trên mép bạt.

  • Phải tìm cách thôi. Để máy nằm mãi thế này, tiền đâu mà xoay xở, lấy gì trả lương cho anh em?

Nói rồi, ông Điền quay vào nhà xưởng. Trọng lặng lẽ đi sau. Trên bàn, tập hồ sơ vay vốn vẫn nằm nguyên, những trang giấy bị lật dở còn in dấu ngón tay ông Điền.

Nhiều năm đã trôi qua, nhà xưởng ngày ấy giờ đã khác. Nhưng Trọng vẫn nhớ quãng thời gian ông Điền dồn sức vào một công trình nghiên cứu tưởng đã gần đến đích thì bỗng đổ bể. Tiền tỷ đổ vào đó coi như mất trắng, sản phẩm làm ra vẫn chưa đạt yêu cầu. Những ngày ấy, ông Điền gầy rộc đi, đôi mắt đỏ ngầu vì những đêm thức trắng.

Một buổi chiều, Trọng đi ngang phòng khách, nghe mấy cổ đông đang ngồi uống trà nói chuyện. Một người hạ giọng:

  • Viên gạch dưới đất, viên ngói trên mái, người ta làm cả trăm năm nay rồi. Cứ thế mà làm, có hàng bán, có tiền trả lương cho thợ. Bày vẽ nghiên cứu khoa học làm gì, tốn bao nhiêu tiền mà gạch vẫn là gạch.

Người kia cười nhạt:

  • Mấy cái bằng khen treo trên tường có mài ra tiền được đâu!

Trọng bước chậm lại. Anh nghĩ bụng, họ góp vốn chẳng được bao nhiêu, nhưng người nào cũng như thánh phán. Ông Điền đã bỏ vào công trình ấy không chỉ tiền bạc mà cả những tháng ngày ăn ngủ không yên. Những lời kia, nếu đến tai ông, chắc cũng chẳng làm ông đổi ý.

Trọng vẫn nhớ như in những ngày cả phòng Kỹ thuật cùng ông Điền xoay trần với công trình nghiên cứu. Có những đêm, nghe tiếng gà gáy mới hay trời đã về sáng. Bao nhiêu công sức đổ vào phòng thí nghiệm, niềm vui nỗi buồn theo từng mẻ thử. Vui nhất là hôm công nghệ nghiền khô siêu mịn tìm ra đáp số, mẻ gạch đầu tiên làm từ cốt liệu ấy ra lò. Cầm viên gạch mới trên tay, ông Điền dường như vẫn chưa tin vào mắt mình. Ông nói, giọng gần như hụt hơi:

  • Chưa vội thông tin!

Chuyện mẻ gạch mới ra lò bằng công nghệ nghiền khô siêu mịn chẳng mấy chốc lan khắp nhà máy. Một buổi chiều tan ca, Trọng vừa đi qua cổng xưởng, hơn chục người thợ thấy anh liền xúm lại hỏi:

  • Trọng này! Nghe nói gạch mới siêu mịn ra lò rồi phải không?

  • Cái loại nghiền khô siêu mịn ấy, làm được thật rồi à?

  • Nghe bảo gạch đanh chắc hơn trước hả anh?

Trọng chưa kịp trả lời hết, phía sau đã có người chen lên:

  • Thế thì ngon rồi! Phen này gạch ngói Sơn Hà đắt như tôm tươi!

Một anh thợ vỗ tay. Hàng chục người hùa theo, tiếng vỗ tay rộn lên.

  • Được thế thì sướng quá! Tối nay tôi phải làm cút rượu mới được!

Tiếng cười, tiếng nói chen nhau. Có người huơ cả chiếc mũ bảo hộ trên đầu. Trọng đứng giữa đám đông, chưa biết trả lời thế nào cho hết những câu hỏi dồn dập.

Chẳng hiểu sao đêm ấy Trọng ngủ ít. Sáng hôm sau, anh dậy sớm, đến nhà máy khi hành lang còn vắng người. Nghe tiếng chân trên nền gạch, ông Điền đã mở cửa phòng, vẫy anh vào.

  • Chiều qua, nghe tiếng ồn dưới sân, tôi ra ban công xem. Nhìn anh em vui thế, tôi cũng vui lây.

Gương mặt ông Điền vẫn còn ánh lên niềm vui từ buổi chiều hôm trước.

Trên bàn, viên ngói đỏ tươi nằm cạnh chồng tài liệu. Ông Điền cầm viên ngói lên, ngắm một lúc. Trọng đứng im bên cạnh. Trong nhà xưởng, tiếng máy vẫn đều đều vọng lại.

Ông Điền nhấc chiếc vồ sắt nhỏ, khẽ gõ vào mặt ngói. Chẳng rõ ông muốn cho Trọng nghe hay chỉ muốn tự mình nghe lại âm thanh ấy.

  • Coong… coong…

 

Tin liên quan
Từ khoá:

Bình luận bài viết

avatar
Login
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên bình luận!
Về đầu trang
Thông báo...