Khi biết đến “Câu chuyện thời hoa lửa” – hoạt động giúp học sinh tìm gặp, lắng nghe và lưu giữ những câu chuyện của các nhân chứng lịch sử, em đã tự hỏi: Nếu được gặp một người từng thực sự đi qua chiến tranh, em sẽ muốn nghe câu chuyện gì nhất? Cơ duyên ấy đã đưa em đến cuộc gặp gỡ vô cùng đặc biệt mà em sẽ nhớ mãi. Đó là cuộc gặp với Thượng tướng, Viện sĩ Nguyễn Huy Hiệu – Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Trước buổi gặp, em đã đọc và tìm hiểu khá nhiều về bác. Nhưng khi được ngồi đối diện, nghe chính bác kể về những năm tháng chiến đấu và những đồng đội đã nằm lại, em mới cảm nhận lịch sử gần mình đến thế. Và câu chuyện khiến em nhớ nhất là hành trình hơn nửa thế kỷ của một người lính vẫn đau đáu việc đi tìm đồng đội.

Khánh Linh: Thưa bác, khi tìm hiểu về bác, cháu được biết bác đã có 61 năm tuổi quân, từng đi qua nhiều chiến trường và tham gia nhiều chiến dịch lớn. Trong rất nhiều ký ức ấy, điều gì khiến bác nhớ nhất?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Điều bác nhớ nhất không phải là những chiến công của bản thân mà là đồng đội. Bác đã tham gia nhiều chiến dịch trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước như Mậu Thân năm 1968, Đường 9 - Nam Lào năm 1971, chiến dịch Quảng Trị năm 1972 và Chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975. Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ nhưng có những hình ảnh, những gương mặt đồng đội bác vẫn không thể nào quên. Nhiều người đã chiến đấu bên cạnh bác nhưng không thể đi cùng chúng ta đến ngày hòa bình.

Có người hy sinh khi chiến thắng đã ở rất gần, người nằm lại giữa rừng, bên dòng sông, khe suối hay trên một cao điểm nào đó. Đến hôm nay, vẫn còn những đồng đội chưa tìm được hài cốt.

Những người còn sống như bác luôn nhớ về họ…

Khánh Linh: Thưa bác, khi kể về Chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975 trên báo chí, bác có nhắc đến Má Sáu Ngẫu và một tấm bản đồ được trao cho Trung đoàn 27 – Triệu Hải ngay trước ngày toàn thắng. Bác có thể kể cho cháu nghe về kỷ niệm đặc biệt ấy không ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Bác vẫn nhớ, đó là đêm 29/4/1975 tại Lái Thiêu, khi Chiến dịch Hồ Chí Minh đang bước vào những giờ phút hết sức khẩn trương. Má Sáu Ngẫu đã trao một tấm bản đồ cho Trung đoàn 27 – Triệu Hải.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua nhưng bác vẫn nhớ hình ảnh và tình cảm của Má. Trong chiến tranh, những người lính trực tiếp cầm súng chiến đấu luôn nhận được sự đùm bọc, che chở, giúp đỡ của nhân dân. Những tình cảm ấy đã trở thành một phần không thể quên trong ký ức của những người lính chúng tôi.

Điều khiến bác càng xúc động là vào dịp Quốc khánh 2/9/2026, Má Sáu Ngẫu đã được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Khánh Linh: Chỉ vài giờ sau khi Má Sáu Ngẫu trao tấm bản đồ, ngày 30/4 lịch sử đã đến. Nhưng cháu được biết, ngay trong những giờ phút cuối cùng của cuộc chiến, bác lại phải chứng kiến một người đồng đội của mình hy sinh. Đó là Đại đội trưởng xe tăng Hoàng Thọ Mạc phải không ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Đúng vậy. Đó là đồng chí Hoàng Thọ Mạc, Đại đội trưởng xe tăng.

Ngày 30/4/1975, bác là Trung đoàn trưởng Trung đoàn 27 – Triệu Hải. Đơn vị nhận nhiệm vụ tiến công từ hướng Lái Thiêu vào Sài Gòn, đánh chiếm cầu Vĩnh Bình rồi tiến tới Bộ Tư lệnh thiết giáp quân đội Sài Gòn ở Gò Vấp.

Khi đội hình bị hỏa lực đối phương chặn lại, đồng chí Hoàng Thọ Mạc đã rời xe tăng, mang theo hỏa lực cá nhân, trực tiếp lao lên chỉ huy bộ binh xung phong đánh chiếm đầu cầu. Dù bị thương nặng, đồng chí vẫn nén đau chỉ huy đồng đội. Đồng chí đã lấy thân mình che đạn, cứu một chiến sĩ mới và anh dũng hy sinh ngay trước giờ quân ta giành thắng lợi.

Sau chiến tranh, Đại đội trưởng xe tăng Hoàng Thọ Mạc cũng được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Khánh Linh: Chỉ nghe bác kể cháu thấy rất xúc động. Lúc ấy bác và các đồng đội đã làm gì ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Chiến đấu vẫn đang tiếp diễn nên đơn vị không thể dừng lại.

Khoảng 9 giờ sáng, bác và đồng đội chiếm được cầu Vĩnh Bình. Mọi người đưa thi thể đồng chí Hoàng Thọ Mạc lên xe để đồng chí tiếp tục đi cùng đơn vị. Gần 10 giờ, Trung đoàn 27 tiếp tục đánh chiếm Bộ Tư lệnh thiết giáp quân đội Sài Gòn ở Gò Vấp, hoàn thành nhiệm vụ trong Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Sau chiến tranh, đồng chí Hoàng Thọ Mạc được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhưng với những người từng chiến đấu cùng đồng chí, Hoàng Thọ Mạc trước hết vẫn là một người đồng đội. Một người lính đã chiến đấu đến những giây phút cuối cùng và nằm xuống khi hòa bình chỉ còn cách chúng ta một khoảng thời gian rất ngắn.

Khánh Linh: Thưa bác, khi biết hòa bình đã đến nhưng một người đồng đội vừa hy sinh, cảm xúc của những người lính lúc ấy như thế nào ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Chiến thắng là niềm vui rất lớn. Đó là ngày mà cả dân tộc đã chờ đợi, là kết quả của biết bao năm chiến đấu và hy sinh. Nhưng đối với người lính, trong niềm vui ấy luôn có nỗi nhớ những người không còn nữa.

Để có ngày đất nước hòa bình, rất nhiều đồng đội của bác đã nằm lại. Vì vậy, những người được sống trong hòa bình hôm nay càng phải trân trọng.

Khánh Linh: Cháu được biết bác từng nói rằng nếu năm 1972 bác không được điều động đi học thì có thể chính bác cũng đã hy sinh ở Quảng Trị. Vì sao bác lại nghĩ như vậy ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Năm 1972, Trung đoàn 27, Mặt trận B5 tham gia mở màn chiến dịch và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Sau đó, Trung đoàn cơ động xuống cánh Đông, đánh vu hồi, giải phóng hai huyện Triệu Phong và Hải Lăng, góp phần giải phóng tỉnh Quảng Trị.

Trong 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, Trung đoàn 27 đảm nhiệm bảo vệ cánh Đông Thành cổ. Đó là những ngày chiến đấu vô cùng ác liệt, rất nhiều cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh.

Tổng kết chiến dịch năm 1972, Trung đoàn 27, Mặt trận B5 được tuyên dương danh hiệu Anh hùng và mang tên “Trung đoàn 27 – Triệu Hải Anh hùng”. Hai chữ “Triệu Hải” được ghép từ tên hai huyện Triệu Phong và Hải Lăng – những vùng đất mà Trung đoàn đã chiến đấu góp phần giải phóng.

Khi ấy bác là Trung đoàn phó và cũng được tuyên dương Anh hùng Quân Giải phóng miền Nam. Nhưng khi nhớ về Quảng Trị, điều bác nhớ nhất vẫn là những đồng đội đã chiến đấu và hy sinh bên mình. Khi ấy bác là Trung đoàn phó và cũng được tuyên dương Anh hùng Quân Giải phóng miền Nam.

Đến tháng 7/1972, bác được cấp trên điều động đi học. Nếu không có quyết định ấy, có thể bác sẽ đảm nhiệm cương vị Trung đoàn trưởng Trung đoàn 27 trong giai đoạn chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị 81 ngày đêm.

Người đảm nhiệm cương vị ấy là đồng chí Cao Uy và đồng chí đã hy sinh. Bác từng nghĩ, nếu mình ở vị trí đó thì có lẽ mình cũng hy sinh.

Chiến tranh là như vậy. Giữa sự sống và cái chết đôi khi chỉ cách nhau một khoảnh khắc, một nhiệm vụ hay một quyết định điều động. Vì thế, những người còn sống càng phải sống sao cho xứng đáng với đồng đội đã nằm xuống cháu ạ.

Khánh Linh: Trong những ngày chiến đấu ở Quảng Trị, có hình ảnh nào mà đến bây giờ bác vẫn không thể quên không ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Bác nhớ Cao điểm 182 ở Tân Kim, Cam Lộ. Ở đó có những đồng đội của bác như Chu, Hồng và Viêm đã hy sinh trong các trận đánh ác liệt. Sau trận chiến, những người còn sống trở lại để đưa đồng đội về nơi an nghỉ. Nhưng bom đạn vẫn tiếp tục. Những phần mộ vừa được an táng lại bị pháo đánh tung lên. Anh em lại phải quay trở lại, gom nhặt đồng đội và chôn cất lần thứ hai. Bác không bao giờ quên được cảnh ấy.

Chiến tranh không chỉ là những trận đánh hay những con số mà các cháu đọc trong sách. Phía sau đó là con người. Là những người lính cũng có cha mẹ, gia đình, có tuổi trẻ, có những ước mơ. Nhưng khi Tổ quốc cần, họ đã lên đường và có người mãi mãi không trở về.

Khánh Linh: Thưa bác, cháu thấy rất khó hình dung cảm giác phải tự tay chôn cất người vừa chiến đấu bên cạnh mình. Những ký ức như thế có theo bác suốt cuộc đời không ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Có chứ cháu.

Thời gian có thể qua đi nhưng ký ức về đồng đội thì mãi mãi không phai nhòa. Khi chiến đấu, người lính sống với nhau rất gần gũi. Cùng ăn, cùng ngủ, cùng hành quân, cùng vượt qua bom đạn. Trong chiến đấu, có những người sẵn sàng lấy thân mình che chở cho đồng đội. Bởi vậy, khi một người hy sinh, người còn sống không thể quên.

Có lẽ cũng vì thế mà sau khi chiến tranh kết thúc, trong lòng bác và nhiều cựu chiến binh lại bắt đầu một cuộc hành quân khác.

Khánh Linh: “Một cuộc hành quân khác” mà bác vừa nói có phải là hành trình đi tìm đồng đội không ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Đúng vậy.

Đó là cuộc hành quân trở lại những chiến trường năm xưa để tìm kiếm, tưởng nhớ và tri ân đồng đội.

Hằng năm, nhất là vào dịp 27/7, bác cùng các cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và chính quyền địa phương trở lại những nghĩa trang, những địa danh từng diễn ra chiến đấu ác liệt.

Riêng Quảng Trị có 72 nghĩa trang, trong đó có Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Đường 9 và Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn. Nhưng vẫn còn rất nhiều liệt sĩ chưa được trở về với gia đình. Các anh có thể còn nằm bên những dòng sông, khe suối, trong những cánh rừng hay ngay tại chiến trường cũ.

Bởi vậy, các cựu chiến binh vẫn tiếp tục cuộc hành quân đi tìm đồng đội trong suốt chặng đường hơn nửa thế kỷ qua và sẽ tiếp tục làm việc này cho đến khi không còn sức khỏe.

Khánh Linh: Cháu rất xúc động khi nghe hai chữ “đồng đội” được bác nhắc đi nhắc lại. Sau hơn nửa thế kỷ, vì sao việc tìm đồng đội vẫn quan trọng với bác đến vậy ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Bởi các bác đã cùng nhau chiến đấu và nhiều người đã hy sinh để những người còn sống được nhìn thấy ngày đất nước hòa bình.

Tìm đồng đội không đơn giản chỉ là tìm một phần mộ. Phía sau mỗi liệt sĩ còn có cha mẹ, vợ con, anh chị em và những người thân đã chờ đợi rất nhiều năm. Có những gia đình chỉ mong biết người thân của mình đang nằm ở đâu để được thắp một nén hương. Đó cũng là trách nhiệm của người còn sống.

Khánh Linh: Cháu được biết bác và các đồng đội còn xây dựng một khu tưởng niệm dành cho các liệt sĩ Trung đoàn 27. Điều gì khiến bác quyết tâm thực hiện công việc này ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Từ năm 2016, bác cùng Ban liên lạc Trung đoàn 27 vận động các tổ chức, cá nhân chung tay xây dựng khu tưởng niệm Trung đoàn 27, Mặt trận B5 tại Quảng Trị.

Tại đây, tên của hơn 2.500 liệt sĩ được khắc trên 14 văn bia cùng một đền thờ. Trong số đó có những liệt sĩ chưa tìm thấy phần mộ. Mỗi năm, nhiều thân nhân trở về đây. Có người tìm thấy tên cha. Có người tìm thấy tên anh, tên người thân đã ra đi trong chiến tranh. Họ đứng trước bia, đưa tay chạm vào tên người thân và khóc. Những lúc như vậy, bác rất xúc động.

Một cái tên được khắc trên bia tưởng niệm không thể thay thế một phần mộ. Nhưng ít nhất, gia đình biết rằng người thân của họ vẫn được đồng đội và các thế hệ sau ghi nhớ.

Khánh Linh: Nếu một ngày cháu được đến nơi ấy và đứng trước hơn những tấm văn bia ấy, có lẽ cháu sẽ không biết phải nói gì. Theo bác, một học sinh như cháu có thể làm gì để bày tỏ lòng biết ơn với các anh hùng liệt sĩ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Các cháu không nhất thiết phải làm những điều thật lớn lao.

Trước hết, hãy học lịch sử và hiểu lịch sử.

Khi có điều kiện, các cháu có thể đến nghĩa trang liệt sĩ, những địa chỉ đỏ, chiến trường xưa; lắng nghe câu chuyện của các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử; tìm hiểu về những người đã hy sinh và kể lại câu chuyện ấy cho bạn bè.

Điều khiến bác vui là hiện nay có nhiều học sinh, sinh viên tìm đến các nghĩa trang và chiến trường xưa để thắp hương tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ. Khi thế hệ trẻ còn nhớ thì lịch sử vẫn được tiếp nối.

Khánh Linh: Trước đây khi học lịch sử, cháu thường cố nhớ ngày tháng, địa danh và tên các chiến dịch để làm bài. Nhưng hôm nay nghe bác kể, cháu cảm thấy lịch sử gần hơn rất nhiều. Theo bác, chúng cháu nên học lịch sử như thế nào ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Những mốc thời gian, địa danh hay sự kiện đều quan trọng. Nhưng phía sau những con số ấy là những con người thật. Nếu các cháu biết một trận đánh đã diễn ra như thế nào, những người lính đã sống và chiến đấu ra sao, người dân đã giúp đỡ bộ đội thế nào, các cháu sẽ hiểu lịch sử sâu sắc hơn.

Lịch sử không phải câu chuyện xa xôi. Cuộc sống hòa bình mà các cháu đang có hôm nay được tạo nên từ những hy sinh của rất nhiều thế hệ. Hiểu điều đó, các cháu sẽ biết quý trọng cuộc sống của mình hơn.

Khánh Linh: Cháu sinh ra khi chiến tranh đã lùi rất xa. Cháu được đi học, được sống cùng gia đình và lớn lên trong hòa bình. Theo bác, điều gì là quan trọng nhất mà thế hệ chúng cháu cần hiểu về hai chữ “hòa bình”?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Các cháu sinh ra trong hòa bình là một điều rất đáng quý.

Nhưng hòa bình không tự nhiên mà có. Để có độc lập, tự do và cuộc sống hôm nay, biết bao thế hệ đã chiến đấu, hy sinh. Không chỉ những người lính mà còn có đồng bào đã che chở, nuôi giấu, giúp đỡ cách mạng trong những năm tháng rất gian khổ.

Bởi vậy, biết ơn quá khứ không chỉ là nhớ về những người đã mất. Điều quan trọng hơn là thế hệ hôm nay phải sống có trách nhiệm, học tập tốt, đoàn kết, yêu thương nhau và góp sức xây dựng đất nước. Đó cũng là một cách để các cháu giữ gìn hòa bình.

Khánh Linh: Nếu hôm nay bác có thể đứng trước những đồng đội đã nằm lại và nói một điều, bác sẽ nói gì ạ?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Bác muốn nói rằng những người còn sống không bao giờ quên các đồng đội.

Chúng tôi sẽ tiếp tục thực hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tiếp tục tìm kiếm, tưởng nhớ và tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Khi còn sức khỏe, chúng tôi vẫn sẽ trở lại. Vẫn sẽ đi tìm đồng đội.

Cuộc trò chuyện kết thúc nhưng câu nói ấy của bác Hiệu cứ ở lại trong suy nghĩ của em: “Vẫn sẽ đi tìm đồng đội.” Em chợt hiểu vì sao sau hơn nửa thế kỷ, một người lính đã đi qua biết bao chiến trường với đầy rẫy kỷ niệm đau thương vẫn tiếp tục tìm về những vùng đất cũ.

Ngày 30/4/1975, Đại đội trưởng Hoàng Thọ Mạc đã không thể đi cùng đồng đội đến ngày hòa bình. Ở Quảng Trị, biết bao người lính khác đã gửi lại tuổi trẻ của mình giữa chiến trường. Hơn 2.500 cái tên trên những tấm bia của khu tưởng niệm Trung đoàn 27 cũng là hơn 2.500 cuộc đời từng có gia đình, có ước mơ và một tuổi trẻ như bao người.

Em từng nghĩ lịch sử nằm trong những trang sách. Sau cuộc trò chuyện với bác Nguyễn Huy Hiệu, em hiểu rằng lịch sử còn nằm trong ký ức của những người đang sống.

Và có lẽ thế hệ chúng em cũng có một nhiệm vụ. Đó là lắng nghe, là ghi nhớ, là kể lại những câu chuyện ấy cho những người đến sau.

Bởi rồi sẽ đến một ngày những người lính năm xưa không còn có thể tự mình kể chuyện. Khi ấy, nếu thế hệ chúng em còn nhớ tên, còn kể câu chuyện của thế hệ cha ông và còn hiểu hòa bình hôm nay đã được đổi bằng điều gì, thì cuộc hành quân của những người lính năm xưa vẫn chưa dừng lại mà sẽ được tiếp nối bằng ký ức và lòng biết ơn của chúng em.