Ảnh minh họa: vov.vn

Khi "bệnh hình thức" kết hợp với "đúng quy trình"

Trong nguyên lý quản trị, quy trình là chuẩn mực, là hành lang pháp lý bảo vệ cán bộ khỏi sự tùy tiện, lạm quyền và bảo đảm tính minh bạch. Tuy nhiên, khi “bệnh hình thức” ngự trị, quy trình bị tách rời khỏi mục đích thực chất để trở thành một thứ "bùa hộ mệnh" hình thức.

Thay vì coi quy trình là phương tiện để giải quyết nhanh chóng, hiệu quả công việc và phục vụ Nhân dân, một bộ phận cán bộ xem quy trình là nơi để "trú ẩn". Miễn là hồ sơ đủ chữ ký, qua đủ các bước trung gian, đúng các mốc thời gian, thì dẫu công việc có bị ngâm lại, hiệu quả thực tế chạm đáy, hay người dân và doanh nghiệp khốn đốn, họ vẫn hoàn toàn vô can.

Không ít vụ việc bổ nhiệm được thực hiện đầy đủ một cách hoàn hảo về mặt thủ tục hình thức nhưng khi bị phát hiện có sai sót trong quy trình, “quả bóng” trách nhiệm qua lại giữa các phòng, ban, cơ quan lại được đẩy ra. Đơn cử như cách đây vài năm tại tỉnh B., một cán bộ trẻ được cất nhắc từ Bí thư Tỉnh đoàn lên Bí thư Thành ủy. Dư luận đã phải đặt ra nhiều câu hỏi về việc điều động, chỉ định nhân sự chóng vánh này, nào là bằng cấp của vị cán bộ trẻ chưa phù hợp, nào là có sự nâng đỡ của gia đình, nào là cán bộ có xứng đáng ngồi ở vị trí đó không... Đại diện các sở ngành tỉnh B. lúc đầu khẳng định công tác “điều động, chỉ định” rất khách quan, đầy đủ các bước. Tuy nhiên khi Ban Tổ chức Trung ương vào cuộc, yêu cầu tỉnh B. bám sát các quy định, phân tích đánh giá kỹ lưỡng, thực hiện trách nhiệm nêu gương, nhất là của người đứng đầu trong bố trí cán bộ, vụ việc đã được "tuýt còi". Sau 13 ngày ở vị trí Bí thư Thành ủy, vị cán bộ trẻ kia được điều động sang vị trí khác phù hợp hơn. Điều khá bất ngờ, sau vụ việc này, không có cán bộ sở ngành nào tỉnh B. bị kỷ luật liên quan đến công tác quy hoạch vị cán bộ kia vào vị trí Bí thư Thành ủy.

Ba biểu hiện cốt lõi của "chiếc khiên vô cảm"

Khi đối mặt với vấn đề phức tạp, nhạy cảm hoặc chưa có tiền lệ, tâm lý chung của một bộ phận cán bộ mắc “bệnh hình thức” là tìm cách "giữ an toàn cho bản thân". Họ soạn văn bản xin ý kiến vòng vo, lấy ý kiến phối hợp hết cơ quan này đến ban ngành nọ để tạo ra những tầng nấc “bảo hiểm” cho chính mình, khiến việc đơn giản thành phức tạp. Ngày trước, khi các bộ ngành chưa được sắp xếp, nhiều văn bản thủ tục hành chính của doanh nghiệp và người dân đã phải “đá qua, đá lại”, xin ý kiến rất nhiều bộ ngành hàng năm trời, khiến những cơ hội về nguồn lực và thời gian của doanh nghiệp bị trôi đi một cách rất đáng tiếc.

Bên cạnh đó, tâm lý "làm nhiều sai nhiều, làm ít sai ít, không làm không sai" vẫn còn ngự trị ở cơ quan nào đó. Một bộ phận cán bộ chọn cách im lặng, vô cảm trước những điểm nghẽn thực tiễn, ngâm các kiến nghị của người dân và doanh nghiệp hàng tháng trời chỉ vì "đang xin ý kiến". Hai năm qua, báo chí đã nhiều lần phản ánh tình trạng người dân, doanh nghiệp bức xúc vì Luật Đất đai (sửa đổi) đã chính thức có hiệu lực rồi, nhưng cán bộ địa phương lại không dám thực thi, tìm mọi cách để “chây ì” thủ tục hành chính, lấy lý do chưa có hướng dẫn thi hành cụ thể của cấp trên nên không dám thực hiện…

Rõ ràng, “bệnh hình thức” đang tạo ra ở đâu đó một bộ máy "tròn vo", nơi những cán bộ năng động, sáng tạo, dám đột phá dễ bị cô lập hoặc vấp phải rào cản kỹ thuật. Ngược lại, những người "sáng cắp ô đi, tối cắp ô về", không làm gì nhưng không vi phạm quy trình cứng nhắc lại được xem là "an toàn", vẫn hoàn thành tốt hoặc xuất sắc công việc trong cuộc họp bình xét cuối năm.

Ảnh minh họa: tuyengiao.vn

Giải mã độ vênh giữa "hồ sơ hoàn hảo" và "năng lực thực tế"

Hiện tượng "hồ sơ hoàn hảo" nhưng "năng lực thực tế rỗng ruột" đang là một trong những điểm nghẽn nhức nhối nhất trong công tác cán bộ hiện nay. Hệ thống tuyển dụng, quy hoạch sở hữu một "hàng rào kỹ thuật" dày đặc với vô số chứng chỉ, văn bằng, quy trình thẩm định nhiều tầng nhiều lớp. Thế nhưng, khi bước vào thực tiễn đòi hỏi tư duy kiến tạo, không ít cán bộ lại lúng túng, bế tắc.

Tiêu chuẩn bổ nhiệm hiện hành đôi khi sa đà vào việc đếm định lượng các loại chứng chỉ (tin học, ngoại ngữ, quản lý nhà nước, lý luận chính trị...), tạo ra cuộc đua "làm đẹp hồ sơ" bằng mọi giá nhưng lại thiếu hụt trầm trọng tư duy phản biện và bản lĩnh chính trị. Các bước rà soát, thẩm định mang tính hình thức thường ưu tiên sự "tròn vai, an toàn" hơn là sự xuất sắc.

Cùng với đó là sự thiếu vắng bộ công cụ đo lường "năng lực thật". Ban tuyển dụng cơ quan rất giỏi đo lường những thứ dễ đong đếm (thâm niên, văn bằng, quy trình) nhưng lại bất lực trước những giá trị cốt lõi khó định lượng như tư duy đột phá, khả năng quản trị khủng hoảng và tinh thần dấn thân vì lợi ích chung. Khi không có thang đo khoa học (như KPI theo sản phẩm, khảo sát mức độ hài lòng thực tế), hệ thống buộc phải quay về bám víu vào "hồ sơ giấy" như chiếc phao cứu sinh duy nhất.

Còn nhớ, ở tỉnh V. cách đây mấy năm, con gái vị lãnh đạo tỉnh cũng chỉ cần 8 năm trong đó có 2 năm đi học, để đi từ chuyên viên đoàn thanh niên lên đến chức Phó Giám đốc một Sở quan trọng của tỉnh. Khi báo chí đặt câu hỏi với chính vị lãnh đạo tỉnh đó, vị này còn tỏ ra khách quan đề nghị báo chí cứ hỏi các ban ngành về quy trình bổ nhiệm con gái mình. Rõ ràng con gái vị đó đã có một bộ hồ sơ hoàn hảo để làm việc, tuy nhiên, năng lực thực tế của cô gái đó không thể chứng minh trong “một sớm một chiều”. Có lẽ cô gái phải “lửa thử vàng” ở địa phương khác, không gần bố mẹ thì năng lực KPI của cô mới được chứng minh, mà không phải bàn cãi.

Những hệ lụy “một người làm quan, cả họ được nhờ” luôn rất khôn lường. Về mặt quản lý nhà nước, nó làm lu mờ kỷ cương thực chất, khiến hiệu lực điều hành sụt giảm, lãng phí ngân sách và thời gian. Về mặt xã hội, làm suy giảm niềm tin của Nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp khi nhận được trả lời bằng sự lạnh lùng của văn bản và những lời hẹn "đang xem xét theo đúng quy trình". Về mặt Đảng và công tác cán bộ, có thể làm thui chột nhân tài, tạo môi trường cho kẻ cơ hội trốn tránh trách nhiệm ngoi lên, trong khi người tâm huyết lại nản lòng.

Kỷ nguyên mới và hiểm họa của "vỏ ốc quy trình"

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đánh dấu mốc lịch sử mang tính bước ngoặt: Đất nước chính thức bước vào "kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc", với khát vọng tăng trưởng cao, tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số toàn diện.

Thế nhưng, đằng sau những mục tiêu chiến lược ấy đang vang lên tiếng chuông báo động trầm hùng. Sự đối lập gay gắt giữa nhịp sống hối hả, đòi hỏi tốc độ của thời đại mới với sức ì nặng nề, thói quen "nấp sau vỏ ốc quy trình" của một bộ phận cán bộ.

Trong kỷ nguyên số, tốc độ ra quyết định chính là năng lực cạnh tranh cốt lõi. Một dự án hạ tầng chậm một năm hay cơ chế tháo gỡ bị ngâm qua nhiều tầng văn bản có thể làm lỡ nhịp dòng vốn và bức tử sinh kế.

Những “ổ dịch” của bệnh trì trệ núp bóng dưới danh nghĩa "thận trọng, chặt chẽ", thực chất là tâm lý “sợ trách nhiệm”, “sợ va chạm”, “sợ mất ghế”. Khi không ai dám ký, không ai dám quyết, các quyết sách chiến lược bị “làm chậm” ngay tại khâu thực thi cơ sở, làm mài mòn ý chí phấn đấu của những người thực sự muốn cống hiến.

Nếu nút thắt này không được chấn hưng quyết liệt, sự trì trệ mang vỏ bọc "đúng quy trình" có thể “kìm hãm” đoàn tàu phát triển của đất nước trên đường ray hiện đại hóa công tác cán bộ.