Tại phiên thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội liên quan đến cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam, vấn đề vị thế của ngành kiến trúc đã được đặt ra với góc nhìn đáng chú ý: kiến trúc không chỉ là một ngành sáng tạo độc lập, mà còn là nền tảng vật chất để nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác phát triển và tỏa sáng.

Theo ý kiến của đại biểu Quốc hội Vũ Văn Tiến, trong các ngành công nghiệp văn hóa, kiến trúc giữ vị trí đặc biệt vì đây là loại hình văn hóa vật thể rõ nét nhất. Khác với nhiều ngành nghệ thuật thiên về biểu đạt tinh thần, kiến trúc tạo nên không gian sống, không gian trải nghiệm và khung cảnh xã hội – nơi các hoạt động văn hóa diễn ra.

Nói cách khác, nếu điện ảnh cần phim trường, nghệ thuật biểu diễn cần nhà hát, triển lãm cần bảo tàng, du lịch cần di sản và cảnh quan, thì tất cả đều cần kiến trúc làm “bệ đỡ”. Một đô thị đẹp, một quảng trường có bản sắc, một khu phố cổ được bảo tồn tốt hay một công trình công cộng giàu thẩm mỹ đều có thể trở thành nguồn cảm hứng cho nghệ thuật và điểm đến cho du lịch văn hóa.

Trong thực tế, kiến trúc thường được nhìn dưới góc độ xây dựng, quy hoạch hoặc kỹ thuật công trình. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn như vậy là chưa đủ. Kiến trúc còn là nơi giao thoa giữa mỹ thuật, lịch sử, môi trường, công năng sử dụng và bản sắc dân tộc.

Một công trình kiến trúc tốt không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn kể câu chuyện văn hóa của cộng đồng. Đó có thể là mái đình làng Bắc Bộ, nhà rường Huế, phố cổ Hội An hay những công trình đương đại mang tinh thần Việt Nam trong ngôn ngữ thiết kế mới.

Chính vì thế, nhiều ý kiến cho rằng việc xếp kiến trúc “ẩn” trong nhóm thiết kế sáng tạo là chưa phản ánh đầy đủ vai trò và tầm vóc của ngành này.

Văn hóa phát triển bền vững phải bắt đầu từ không gian sống

Một quốc gia muốn phát triển công nghiệp văn hóa không thể chỉ đầu tư cho biểu diễn, điện ảnh hay nội dung số, mà cần song song kiến tạo những không gian văn hóa chất lượng cao: quảng trường, bảo tàng, trung tâm sáng tạo, phố đi bộ, khu di sản, thư viện, công viên nghệ thuật…

Đó là lý do nhiều chuyên gia cho rằng phát triển văn hóa phải gắn với quy hoạch đô thị và nông thôn. Nếu đô thị bị bê tông hóa vô hồn, làng quê mất cấu trúc truyền thống, kiến trúc công cộng nghèo nàn thẩm mỹ, thì rất khó tạo ra sức hút văn hóa lâu dài.

Để kiến trúc thực sự trở thành động lực phát triển văn hóa, cần những chính sách rõ ràng hơn như: Xác định kiến trúc là ngành trọng điểm trong công nghiệp văn hóa.; Khuyến khích sáng tạo kiến trúc mang bản sắc Việt Nam hiện đại; Đầu tư mạnh cho không gian công cộng, bảo tàng, nhà hát, trung tâm sáng tạo.; Có cơ chế bảo tồn kiến trúc di sản gắn với phát triển du lịch.; Nâng cao vị thế đội ngũ kiến trúc sư trong chiến lược văn hóa quốc gia.

Ở tầng sâu hơn, kiến trúc là cách một dân tộc tổ chức không gian sống và thể hiện trình độ văn minh. Một đất nước có bản sắc kiến trúc mạnh thường cũng là đất nước có sức hấp dẫn lớn về du lịch, văn hóa và thương hiệu quốc gia.

Vì vậy, nhìn nhận kiến trúc như nền móng của các ngành nghệ thuật khác không chỉ là câu chuyện nghề nghiệp, mà là tư duy phát triển quốc gia trong giai đoạn mới. Khi kiến trúc được đặt đúng vị trí, văn hóa Việt Nam mới có cơ hội thăng hoa trên nền tảng bền vững.