Trong đời sống tinh thần của người Việt, có những không gian không bao giờ mất đi, dù con người đã đi qua bao biến thiên thời gian. Đó là ngôi nhà cũ. Có những tình cảm không bao giờ phai nhạt, dù sinh – tử đã chia lìa. Đó là tình Cha, nghĩa Mẹ. Ca khúc Ngôi nhà và những mùa thương của nhạc sĩ, nhà báo Tào Khánh Hưng được viết ra từ chính miền ký ức ấy – lặng lẽ, sâu xa, không phô trương nhưng bền bỉ ám ảnh.

Không đơn thuần là một bài hát tưởng niệm, tác phẩm này giống như một bản tự sự bằng âm  nhạc, nơi ký ức gia đình được kết tinh thành hình ảnh nghệ thuật, nơi đạo hiếu không được diễn giải bằng lời răn dạy, mà bằng những chi tiết rất đời, rất thật.

Cha – một đời lặng thầm hiến dâng

“Suốt cuộc đời Cha bảng đen, phấn trắng,
Gửi thanh xuân vào bao trang giáo án”

Hai hình ảnh giản dị “bảng đen, phấn trắng” đã đủ khắc họa trọn vẹn chân dung một người thầy – người Cha Việt Nam: sống thanh bạch, tận tụy, gửi trọn đời mình cho sự nghiệp trồng người. Ở đây không có những vinh danh ồn ào, chỉ có một đời lặng thầm hiến dâng, để lại dấu vết trong từng trang giáo án đã ngả màu thời gian.

Đó cũng là hình ảnh mang tính phổ quát, bởi trong ký ức của nhiều thế hệ, người Cha Việt Nam thường hiện diện như thế: ít lời, nhiều trách nhiệm, yêu con bằng sự bền bỉ.

Mẹ – bóng dáng tảo tần giữ ấm mái nhà

Song hành với Cha là hình ảnh người Mẹ:

“Mẹ tảo tần nuôi đàn con thơ dại,
Sớm tối cùng Cha san sẻ những gian lao.”

Nếu Cha là trụ cột tinh thần, thì Mẹ là nguồn sống âm thầm nuôi dưỡng gia đình, là hơi ấm giữ cho mái nhà không lạnh. Hình ảnh người Mẹ trong ca khúc không bi kịch hóa, mà hiện lên nhẫn nại, bền bỉ – đúng với mẫu hình người Mẹ truyền thống trong văn hóa Việt Nam.

Biến cố đến khi Mẹ đi xa:

“Ngày Mẹ đi xa… Cha liêu xiêu lặng bóng,
Nén nỗi đau dìu đàn con vượt qua bão giông.”

Chỉ bằng cụm từ “liêu xiêu lặng bóng”, tác giả đã khắc họa trọn vẹn nỗi đau của người Cha sau mất mát lớn. Đó là nỗi đau không bật thành tiếng, được nén lại để gánh tiếp trách nhiệm làm Cha, làm trụ cột cho đàn con.

Khi sự ra đi được gọi tên bằng đoàn tụ và yêu thương

Đoạn cao trào của ca khúc nằm ở hai câu:

“Ngõ nhỏ, chiều đông… hiên nhà thêm trống vắng
Cha theo Mẹ về, quặn thắt một trời thương.”

Điều đặc biệt là tác giả không dùng các từ trực diện như “chết”, “mất”, “qua đời”. Thay vào đó là cách nói mềm mại, giàu tính văn hóa: “Cha theo Mẹ về”. Trong cảm thức Á Đông, “về” không mang nghĩa kết thúc, mà là trở lại, sum họp, đoàn tụ.

Cách diễn đạt ấy đã chuyển hóa cái chết thành một hành trình đoàn viên, nơi tình nghĩa vợ chồng không bị chia cắt bởi ranh giới sinh – tử. Cha không ra đi trong cô độc, mà “theo Mẹ về” – về bên người bạn đời đã gắn bó trọn kiếp nhân sinh. Đây chính là chiều sâu nhân văn và đạo hiếu của tác phẩm.

Câu hát “quặn thắt một trời thương” tiếp tục làm dày tầng cảm xúc. Tác giả không dùng chữ “đau” hay “buồn”, mà dùng chữ “thương” – một từ thuần Việt, vừa xót xa, vừa gắn bó, vừa không thể rời xa. Nỗi đau không bật thành tiếng, mà lan rộng, bao trùm không gian và ký ức.

Ngôi nhà cũ – không gian của ký ức và linh hồn

Nếu Cha và Mẹ là trung tâm cảm xúc, thì ngôi nhà cũ chính là không gian lưu giữ mọi yêu thương:

“Ngôi nhà cũ gọi mùa thương, mùa nhớ,
Vẫn thầm thì vọng tiếng mẹ ầu ơ”

Ngôi nhà được nhân hóa, biết “gọi”, biết “thì thầm”, biết giữ lại tiếng ru của Mẹ. Tiếng “ầu ơ” không chỉ là âm thanh, mà là ký ức tuổi thơ, là nơi trú ngụ tinh thần của người con khi Cha Mẹ đã khuất.

Ngôi nhà ấy còn lưu giữ hình ảnh người Cha:

“Hao gầy dáng Cha trang giáo án ngày xưa”

Một câu hát giản dị nhưng ám ảnh, nơi hình ảnh lao động, thời gian và tình phụ tử hòa quyện thành ký ức không thể phai mờ.

Ca sĩ Đỗ Thủy – người thổi hồn vào ca khúc 

Một yếu tố quan trọng góp phần làm nên sức sống cảm xúc của Ngôi nhà và những mùa thương chính là giọng hát của ca sĩ Đỗ Thủy – người thể hiện ca khúc này đầu tiên. Xuất thân từ mảnh đất Tuyên Quang giàu truyền thống cách mạng và văn hóa dân gian, từng đoạt giải Sao Mai cấp tỉnh, tốt nghiệp Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, hiện là ca sĩ Đoàn Văn công Quân khu 1 – Bộ Quốc phòng, Đỗ Thủy sở hữu giọng hát mang đậm màu sắc dân gian trữ tình, mộc mạc mà sâu lắng.

Không phô diễn kỹ thuật, không bi lụy cảm xúc, Đỗ Thủy lựa chọn cách hát thủ thỉ, chậm rãi, như đang kể lại một câu chuyện gia đình quen thuộc – nơi có ngôi nhà cũ, có cha mẹ, có những mùa thương đi qua đời người. Chính sự tiết chế ấy lại khiến từng câu hát trở nên ám ảnh, làm bật lên nỗi trống vắng lặng thầm, nỗi nhớ thương không gọi tên được. Khi câu hát cất lên: “Ngày Mẹ đi xa… Cha liêu xiêu lặng bóng / Cha theo Mẹ về, quặn thắt một trời thương”, giọng ca của Đỗ Thủy không chỉ là tiếng hát, mà như tiếng nén lòng, tiếng thở dài của bao phận con người từng trải qua mất mát.

Nghe Đỗ Thủy hát Ngôi nhà và những mùa thương, nhiều người đã không kìm được nước mắt – không phải vì bi kịch, mà bởi sự chân thật đến tận cùng. Ở đó, người nghe bắt gặp chính mình: một đứa con xa nhà, một người đã mất cha mẹ, hay đơn giản là một tâm hồn còn giữ được sự rung động trước đạo hiếu và ký ức gia đình. Có thể nói, bằng giọng hát giàu nội lực cảm xúc, Đỗ Thủy đã thổi hồn vào từng ca từ, giúp tác phẩm không chỉ được nghe, mà được cảm, được sống cùng, và chạm đến những tầng sâu nhất trong trái tim người nghe.

Đạo hiếu – sợi chỉ đỏ xuyên suốt tác phẩm

Ở tầng sâu nhất, Ngôi nhà và những mùa thương là một ca khúc về đạo hiếu:

“Dẫu đi ngược, về xuôi, con nặng ơn Cha Mẹ
Giữ mái nhà xưa – giữ những mùa nhớ, mùa thương…”

Giữ mái nhà xưa không chỉ là giữ một không gian vật chất, mà giữ đạo làm con, giữ cội nguồn, giữ ký ức, Trong đời sống hiện đại nhiều xô lệch, ca khúc này như một lời nhắc nhở lặng lẽ nhưng bền bỉ về giá trị gia đình.

Ngôi nhà và những mùa thương là một ca khúc giàu chiều sâu tư tưởng, thấm đẫm tình người và đạo hiếu. Ở đó, âm nhạc trở thành nơi trú ngụ của ký ức, lời ca trở thành nhịp cầu nối giữa người đang sống và những người đã khuất. Tác phẩm góp thêm một tiếng nói lặng lẽ nhưng bền bỉ cho dòng ca khúc viết về gia đình – nơi những giá trị truyền thống vẫn âm thầm tỏa sáng trong đời sống tinh thần đương đại.

TÁC GIẢ – TÁC PHẨM 

Tào Khánh Hưng là nhà báo, nhạc sĩ, có nhiều sáng tác âm nhạc gắn với đề tài gia đình, quê hương, văn hóa – lịch sử và đời sống đương đại. Âm nhạc của ông mang phong cách trữ tình, giàu hình ảnh, đề cao các giá trị nhân văn và truyền thống.

Một số tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến: Vòng xoè thắm duyên em, Hát cùng mùa xuân, Nhớ Mường, Chiêng ơi, Vòng nguyệt quế bản em (đậm sắc màu Tây Bắc); Ngày hội non sông, Tổ quốc giữa đại dương, Đoàn tàu năm cửa ô, Bóng tàu qua phố, Về với Điện Biên, Từ miền đất thiêng vươn xa (đề tài quê hương – đất nước); cùng các ca khúc mang màu sắc chiêm nghiệm như Chảy đi sông trăng, Ngọn lửa, Ngôi nhà và những mùa thương.